250 milyon illik fosil dinozavrlar dövrünə işıq salır

09:55 20.06.2024 Müəllif:Vüsal Tağıbəyli
Yazını böyüt
Yazını kiçilt

Cənub yarımkürəsində ən qədim dəniz sürünənləri tapılıb. 246 milyon illik fosil bu canlıların planetdə necə yayıldığına işıq salır.

Hafta.az-ın “Current Biology”a istinadən yazdığına görə, təxminən 250 milyon il əvvəl baş verən kütləvi yox olma zamanı dəniz ekosistemlərindəki canlıların əksəriyyəti yoxa çıxdı. Böyük Yoxluq adlanan bu hadisə Dinozavrlar Çağının başlanğıcını qoyduqca, sağ qalan dəniz canlıları Yer okeanlarına yayılmağa başladı.

Təkamül baxımından dönüş nöqtəsi sayılan bu hadisənin dəlilləri Şimal Buzlu Okeanındakı Şpitsbergen, Şimali Amerika və Çin kimi yerlərdə üzə çıxarılıb. Yeni Zelandiyanın cənub adasında tapılan fosil bu prosesin Cənub yarımkürəsindəki hissəsi haqqında əhəmiyyətli məlumatlar verir.

1978-ci ildə bir dərə yatağında tapılan notozavr fosilinin əhəmiyyəti son araşdırmalara qədər başa düşülməmişdi. Nəsli kəsilmiş dəniz sürünənləri sauropterygia superorderinə aid olan notozavrların uzunluğu 7 metrə qədər idi. Düz kəllə olan bu sürünənlər nazik konusvari dişləri ilə balıq və kalamar tuturdular.

"Current Biology" jurnalında dünən dərc edilən araşdırmada araşdırılan notozavr fəqərələrinin fosili Yeni Zelandiyanın yerləşdiyi bölgənin su ilə örtüldüyü dövrə aiddir. Alimlərin hesablamalarına görə, notozavr 246 milyon il əvvəl Panthalassa adlı böyük okeanın cənub qütb sahilində yaşayıb.

"Yeni Zelandiyada tapılan notozavr, əvvəllər Cənub Yarımkürəsindən qazılmış ən qədim sauropterygia fosillərindən ən azı 40 milyon il daha yaşlıdır", - məqalənin həmmüəllifi Benjamin Kear deyir.

“Biz göstəririk ki, bu qədim dəniz sürünənləri o vaxtlar cənub qütb dairəsi olan ərazidə dəniz canlıları ilə dolu dayaz sahil mühitində yaşayırdılar”, - əlavə edib.

Panthalassanın şimal-şərqindən şimal-qərb sərhədlərinə qədər uzanan bir kəmərdə aşkar edilən ən qədim notozavr fosillərinin təxminən 248 milyon il yaşı var. Bu dəniz sürünənlərinin okeanın bu ekstremal hissələrinə necə və nə vaxt getdiyi hələ aydın deyil.

Yeni araşdırma bu qeyri-müəyyənliyə işıq salır və onların ekvatordan yayıldığını göstərir. “Sauropterygia-nın qlobal yayılmasının zamana uyğun təkamül modelindən istifadə edərək, Kear izah edir ki, notozavrlar ekvatorun yaxınlığında yaranıb və daha sonra həm şimala, həm də cənuba doğru hərəkət edərək, mürəkkəb dəniz ekosistemlərinin başlanğıcını qeyd edən kataklizmli kütləvi məhvdən sonra yenidən quruldu".

Bu eranın əvvəlində, planet şiddətli qlobal istiləşmə dövründən keçdi, isti iqlim cənub qütbündə dəniz sürünənlərinin çoxalmasına imkan verdi. Bu səbəbdən tədqiqatçılar hesab edirlər ki, notozavrlar planetə yayılarkən qütb nöqtələrindən əsas yol kimi istifadə ediblər.

Digər tərəfdən, bunu təsdiqləmək üçün daha çox tapıntıya ehtiyac var. Kear deyir: “Şübhəsiz ki, Yeni Zelandiyada və Cənub Yarımkürəsinin başqa yerlərində aşkarlanmağı gözləyən nəsli kəsilmiş dəniz canlılarına aid daha çox fosil qalıqları var”.

Oxunma sayı 118