Anidən yoxa çıxan ulduzların sirri açıldı

10:34 27.05.2024 Müəllif:Vüsal Tağıbəyli
Yazını böyüt
Yazını kiçilt

Alimlər bəzi ulduzların birdən-birə yoxa çıxmasının sirrini açmış ola bilər.

Hafta.az-ın “Science Daily”a istinadən yazdığına görə, kütləsi Günəşdən ən az 8 dəfə böyük olan ulduzlar ömürlərinin sonuna çatdıqda nüvələri çökməyə başlayır. Bu, fövqəlnova partlayışına səbəb olur və ulduzun xarici təbəqələri kosmosa səpələnir. Bu şəkildə yaranan qaz və toz buludları yüz minlərlə il kosmosda qalır.

Bütün qalaktikadan daha parlaq ola bilən fövqəlnova partlayışından sonra ulduzun nüvəsi neytron ulduzuna və ya qara dəliyə çevrilir.

Bununla belə, bəzi kütləvi ulduzlar heç bir partlayış izi qoymadan yoxa çıxır. Alimlər son 70 ildə ən azı 800 ulduzun anidən yoxa çıxdığını qeyd ediblər.

Elm adamları bəzi böyük ulduzların partlayış yaşamadan qara dəliklərə çevrildiyini söyləyirlər. Mütəxəssislər tərəfindən nəzərdən keçirilən “Physical Review Letters” jurnalında dərc edilən araşdırma bu nəzəriyyə üçün ən güclü dəlillərdən birini təqdim edir.

2022-ci ildə kəşf edilən VFTS 243 adlı sistem Tarantula dumanlığında yerləşir. Sistemdə kütləsi Günəşdən 25 dəfə böyük olan ulduz və Günəşdən 10 dəfə böyük olan qara dəlik var. Bununla belə, bu qara dəliyin son zamanlarda kosmik olaraq ölmüş bir ulduzdan qaldığı düşünülsə də, fövqəlnova partlayışından əsər-əlamət yoxdur.

Məsələn, supernova partlayışları neytron ulduzunun və ya ulduzun nüvəsinin çevrildiyi qara dəliyin sürətlənməsinə səbəb olur. Bu təsir neytron ulduzlarını saniyədə 100-1000 kilometr, qara dəlikləri isə daha aşağı, lakin yenə də əhəmiyyətli səviyyədə sürətləndirir.

Digər tərəfdən, VFTS 243-də qara dəliyin saniyədə 4 kilometr sürətlə sürətləndiyi müşahidə edilib. Bundan əlavə, partlayışın intensivliyinin sistemdəki cisimlərin orbitlərinə təsir edəcəyi gözlənildiyi halda, həm ulduzun, həm də qara dəliyin orbitlərinin demək olar ki, tam çevrə olduğu müşahidə olunub. Tədqiqatın aparıcı müəllifi Alexandro Viqna-Qomez deyir: “Ulduz qara dəliyə çevriləndən bəri sistemin orbiti demək olar ki, dəyişməz qalıb”.

Tədqiqatçılar bu tapıntılara əsaslanaraq, böyük ulduzların tam çökmə adlanan proseslə qara dəliklərə çevrildiyini düşünürlər. Viqna-Qomez deyir: “Biz inanırıq ki, ulduzun nüvəsi öz ağırlığı altında çökə bilər. Kütləsi Günəşinkindən 8 dəfə böyükdür, nəticədə öz qalaktikasını üstələmək üçün kifayət qədər parlaq bir supernova partlayışı baş verir”.

Bu nəzəriyyəni təsdiqləmək üçün daha çox araşdırmaya ehtiyac var. Əgər doğrudursa, bir çox nəhəng ulduzlar həyatlarını sakitcə bitirə bilərlər və bu, VFTS 243-də ulduzun sonu ola bilər.

Yenə də yeni tədqiqat ulduzların tədqiqində irəliyə doğru atılmış mühüm addımdır. Məqalənin həmmüəllifi İren Tamborra deyir: “Biz bu sistemin gələcək ulduzların təkamülü və dağılması ilə bağlı tədqiqatlarında çox vacib bir meyar olacağını gözləyirik”.

Oxunma sayı 102