Qalaktikamızın mərkəzində yatmış qara dəlik oyana bilərmi?

10:20 20.06.2024 Müəllif:Vüsal Tağıbəyli
Yazını böyüt
Yazını kiçilt

Alimlər ilk dəfədir qara dəliyin oyanmasını müşahidə ediblər.

Hafta.az-ın “Newsweek”ə istinadən yazdığına görə, işığın belə qaça bilməyəcəyi qədər güclü cazibə qüvvəsi olan qara dəliklər, ətraflarında uda biləcəkləri heç bir maddə olmadığı zaman yuxuya gedirlər. Bu zaman onları aşkar etmək üçün onların yaratdığı cazibə qüvvəsi araşdırılır.

Qara dəliklər oyaq və ya aktiv olduqda, onların təsir dairəsinə daxil olan materialların istiləşməsi və daha parlaq olması ilə aşkarlana bilər.

Yerdən təqribən 360 milyon işıq ili uzaqlıqda, Qız bürcündə yerləşən SDSS1335+0728 adlı qalaktikanı müşahidə edən elm adamları 2019-cu ildə qalaktikada qəfil alışma görüblər. Belə bir alışma ulduzlar ölərkən fövqəlnova partlayışı və ya ulduzun superkütləvi qara dəliyə çox yaxınlaşıb parçalanması zamanı baş verən gelgitin pozulması hadisəsi nəticəsində yarana bilər. Ancaq bu cür hadisələrin yaratdığı parıltı adətən bir ildən çox davam etmir.

Qalaktikanın keçmişini və indiki dəyişikliyini anlamaq üçün yer və kosmos teleskoplarından istifadə edən alimlər işığın 2019-cu ildən bəri getdikcə daha parlaq olduğunu qeyd ediblər.

Təcrübələrini nəzərdən keçirilən “Astronomy and Astrophysics” jurnalında dərc edən komanda bunun qalaktikanın mərkəzindəki superkütləli qara dəliyin oyanması və ətrafındakı maddəni udmağa başlaması ilə əlaqədar olduğunu düşünür.

Tədqiqatçılar qara dəliyin ətrafında fırlanan maddə diskinin əmələ gəldiyini və maddənin bir hissəsinin tükəndiyini söyləyirlər. Aktiv qalaktika nüvəsi adlanan və gücünü qara dəlikdən alan bu quruluş, qara dəliyə yaxınlaşan materialların qızması və parlaması səbəbindən güclü işıq saçır.

"Bu nüvələr radiodan qamma şüalarına qədər müxtəlif dalğa uzunluqlarında böyük miqdarda enerji yaymaqla xarakterizə olunur" deyə məqalənin aparıcı müəllifi Paula Sançez Saez izah edir: "Onlar kainatın ən parlaq cisimləri hesab olunurlar".

Qalaktikanın alovlanmasına qeyri-adi gelgit pozuntusu səbəb olması ehtimalı hələ də tam olaraq istisna edilməyib. Ancaq superkütləli qara dəliyin oyandığı doğrudursa, kainatda ilk dəfə belə bir proses müşahidə olunacaq.

Tədqiqatın həmmüəllifi Lorena Qarsiya deyir: "Bu fenomenin ən bariz izahı, qalaktikanın mərkəzinin aktivləşməyə başladığını görməyimizdir. Əgər belədirsə, biz ilk dəfədir ki, real vaxtda nəhəng qara dəliyin aktivləşdiyini görürük”.

Tədqiqatçılar qara dəliyin oyanmasına nəyin səbəb olduğunu bilmirlər. "Bu qalaktikanın təbii prosesi ola bilər" deyir Hernández və əlavə edir: "Biz bilirik ki, qalaktika öz həyatı boyunca aktiv və ya qeyri-aktiv olduğu müxtəlif mərhələlərdən keçir. Məsələn, aktivləşdirən bir şey baş vermiş ola bilər".

Alimlər deyirlər ki, Sagittarius A* adlı, Süd Yolunun mərkəzində yerləşən və hazırda hərəkətsiz hesab edilən superkütləli qara dəlik də oxşar prosesdən keçəcək. "Ancaq hələlik risk altında deyilik və ehtimal ki, aktivləşsə belə, mərkəzdən çox uzaq olduğumuz üçün bunu fərq etməyəcəyik" deyib Hernández.

Tədqiqatçılar SDSS1335+0728-də məşəlin səbəbini müəyyən etmək üçün daha çox müşahidələr aparmağı planlaşdırırlar.

Oxunma sayı 133