2024-cü ilin dekabrında Bəşər Əsəd rejiminin devrilməsindən, xüsusən də onların bəzilərinin orduda komandanlıq vəzifələrini tutmasından sonra əcnəbi döyüşçülərin Suriyada hərbi-siyasi mövcudluğunun gələcəyi ilə bağlı narahatlıqlar, həmçinin Qəndil dağından gələn əcnəbi kürd döyüşçülər və onların Suriyanın şimal-şərqindəki münaqişədə fəal iştirakı müzakirə edilməlidir.
Hafta.az-ın yazdığına görə, Dəməşq hökuməti ilə Suriya Demokratik Qüvvələri (SDQ) arasında bir çox mübahisəli məsələlərin həlli ilə bağlı nəhayət razılıq əldə olunub. Bu problemlərdən bəlkə də ən mühümü iki tərəf arasında hərbi əməliyyatların təşkili və döyüşçülərin vahid struktur çərçivəsində birləşdirilməsi idi. Çoxdan gözlənilən razılaşmanın ilkin şərti xarici döyüşçülərin, xüsusən də Qəndil kürdlərinin geri çəkilməsi idi.
Qəndil dağları Ərbildən 120 kilometr şimalda yerləşir və Türkiyənin cənub-qərbindəki Zaqros dağlarının ətəklərindən başlayaraq qərbdən İrana qədər uzanır. Bu dağlar İraq-İran sərhədinin kəsişməsində birləşir.
Suriyada döyüşən bu təşkilatların adları burada müharibənin başlaması ilə gündəmə gəlib. Lakin 2015-ci ildə İŞİD-ə qarşı mübarizə aparmaq üçün əsasən kürdlərdən ibarət YPG-nin rəhbərlik etdiyi etnik, milli və dini ünsürlərdən ibarət hərbi ittifaq olan Suriya Demokratik Qüvvələrinin (SDQ) yaradılması ilə onların mövcudluğu üstünlük təşkil edib.
Moskvadakı GSM Araşdırma və Tədqiqat Mərkəzinin rəhbəri Asəf Məlhəm İraq-İran sərhədindəki son dərəcə sərt bölgə olan Qəndil dağlarının əhəmiyyətindən danışaraq deyib: "Bura 1980-ci illərdən Kürdüstan Fəhlə Partiyasının (PKK) əsas qalası hesab olunur. Burada təlim düşərgələri var. Bəzi çayların kökləri də oradan başlayıb".
Digər tərəfdən, Qəndildən Suriya vətəndaş müharibəsində iştirak edən əcnəbi döyüşçülərin sayı ilə bağlı dəqiq statistika olmasa da, onların sayının 3 min civarında olduğu təxmin edilir. Türkiyənin PKK yaraqlılarının Suriya vətəndaş müharibəsində iştirak etməsi ilə bağlı ittihamlarından sonra sıralarında əcnəbi döyüşçülərin olduğunu etiraf etməkdən boyun qaçıran SDQ, onların yüzlərlə olduğunu bildirərək, sayı azaldıb.
Türkiyə bu yaxınlarda Suriyadakı Beynəlxalq Koalisiyaya təxminən 1000 döyüşçünün siyahısını çatdırıb. Bir tərəfdən Türkiyə ordusu ilə, digər tərəfdən SDG və Qəndil döyüşçüləri arasında şiddətli toqquşmalar olub. Hava hücumları hərbi qərargahı hədəfə almaqdan, ABŞ-ın dəstəklədiyi SDG-nin nəzarəti altında olan elektrik stansiyalarını və neft quyularını hədəfə almaq və məhv etməkdən də kənara çıxıb.
Qəndil döyüşçüləri arasında Türkiyə, İraq və İran başda olmaqla bir çox ölkənin vətəndaşları ilə yanaşı, müxtəlif Avropa ölkələrindən gələn könüllülər də var.
Tədqiqatçı Melhem, Rusiya xəbərlərindəki təxminlərə görə, Qəndildən 11 minə yaxın kürd döyüşçünün gəldiyinə diqqət çəkərək, “Qəndil dağı PKK-nın ürəyi sayılır” deyib.
Bu arada ərəb və İslam dünyasındakı münaqişələr üzrə ekspert Əbdülqəni Mazuz eksklüziv müsahibəsində deyib: “Qəndil dağında PKK-lılar tarixi yol ayrıcındadırlar, Abdullah Öcalan (PKK-nın qurucusu və lideri) atəşkəsi qəbul edib, PKK-nın ləğvinə dair çağırış edib və təşkilatın bu çağırışına müsbət cavab verib bütün üzvləri və kadrları ilə razılaşaraq, bu tarixi razılaşmanın şərtlərinin həyata keçirilməyə başladığı bildirilir".
Fevralın 17-də Dəməşq və SDG Kürd Muxtariyyəti ilə yeni rejim arasındakı fikir ayrılıqlarını aradan qaldıran razılaşma əldə edib. Müqavilə hərbi və təhlükəsizlik qurumlarının inteqrasiyası, suriyalı olmayan döyüşçülərin deportasiyasını nəzərdə tuturdu. Razılaşmanın ertəsi günü YPG-nin suriyalı olmayan PKK üzvlərindən ölkəni tərk etmələrini istəyib.
SDG komandanı Mazlum Abdi bildirib ki, son razılaşma bütün komponentləri özündə birləşdirən yeni Suriya qurmaq üçün real fürsətdir. "Bu həssas dövrdə, xalqımızın ədalət və sabitlik istəklərini əks etdirən bir keçid dövrünü təmin etmək üçün birlikdə çalışırıq. Biz bütün suriyalıların hüquqlarını təmin edən və onların sülh və ləyaqətli həyat istəklərini yerinə yetirən daha yaxşı bir gələcək qurmaq əzmindəyik" deyib.
Siyasi tədqiqatçı Mazuz deyib: "Digər tərəfdən, Dəməşqdə yeni administrasiya ilə SDG arasında razılaşma onu göstərir ki, SDG indi seçimlərinin məhdud olduğunu bilir, sərt mövqe tutmağın mənası yoxdur, xüsusən də xaos və hərbi həll yollarının onun xeyrinə olmayacağını təsdiqləyən sahil bölgəsində baş verən hadisələrdən sonra".
GSM Mərkəzinin sədri Məlhəm, Qəndil bölgəsində 61 kəndin PKK-nın nəzarətində olduğunu bildirərək, "Türkiyə onillərdir ki, bu bölgəyə çatmağa və hərbi infrastrukturu məhv etməyə çalışır, orada da hava hücumları təşkil edir. Amnesty İnternational Türkiyəni bu kəndlərdə yaşayan mülki əhaliyə zərər verməkdə günahlandırır" deyib.
Bunun əksinə, Ankara 2013-cü ildə Suriyada silahlı münaqişə başlayandan bəri Suriyanın şimalında baş verənlərdən daim narahatdır. O, PKK, SDG və onlarla birlikdə döyüşən təşkilatları öz milli təhlükəsizliyinə təhdid kimi görür. Bu çərçivədə iki ölkə arasında bufer zona yaratmaq üçün Suriya ərazisinə girməyə çalışıb və Ankara 2016-2019-cu illər arasında "Fərat qalxanı", "Zeytun budağı" və "Sülh çeşməsi" adlı üç hərbi əməliyyat təşkil edib. Əməliyyatların məqsədi 30 kilometr dərinlikdə bufer zona yaratmaq olub.
Suriyanın yeni hökuməti ilə SDG qüvvələri arasında əldə edilən razılaşma hələ də kövrək və qeyri-müəyyən olsa da və şimal-şərqdə siyasi və hərbi gələcəklə bağlı çox təfərrüat tələb etsə də, Suriyanın şimalında kürdlərin ayrılması ilə bağlı şayiələrdən sonra Dəməşqin Qəndil döyüşçülərini çıxarmaq və torpaqların birliyini qorumaq üçün istifadə edəcəyi bir qapı kimi qiymətləndirilir. Bu arada Türkiyənin xarici işlər naziri Hakan Fidan ölkəsinin sazişi yaxından izlədiyini və gələcəkdə ona qarşı mümkün təhdidlərlə bağlı ölkəsinin narahatlığını gizlətmədiyini bildirib.
Digər tərəfdən Türkiyə ordusu Dəməşq hökuməti ilə SDG arasında imzalanan razılaşmaya baxmayaraq, ölkənin şimal-şərqindəki bəzi mövqelərə hücumlarını davam etdirir.
