Azərbaycanın 2020-ci ildə qazandığı İkinci Qarabağ müharibəsindən sonra beynəlxalq aləmdə müzakirə olunmağa başlayan Zəngəzur dəhlizi, Türkiyə ilə Azərbaycanı qurudan bağlayan və böyük potensialı ilə seçilən bir məsələdir. İqtisadi, siyasi və geostrateji baxımdan diqqət çəkən Zəngəzur bölgəsində yaradılacaq dəhliz iki ölkə tərəfindən müsbət qarşılansa da, bu dəhlizə qarşı çıxan ölkələr də var.
Bəs bu Zəngəzur dəhlizi Türkiyəyə, Azərbaycana və Türk Dövlətləri Təşkilatına (TDT) nə kimi qazanclar gətirəcək, hansı ölkələr bu dəhlizin yaradılmasından yayınır?
Hafta.az-ın yazdığına görə, bütün bu sualları QHA-ya cavablandıran Bayburt Universitetinin doktoru, tarixçi- alim Ramin Sadıqov bildirib ki, Zəngəzur 1920-ci ilin noyabrında Sovet İttifaqı rəhbərliyi tərəfindən Azərbaycandan alınıb Ermənistana verilən və bu gün Ermənistanın “Sünik” adlandırdığı Naxçıvanla Azərbaycan arasında yerləşən bölgədir.
Azərbaycan türklərinin Sovet İttifaqı dövründə ümumiyyətlə, Zəngəzur bölgəsində yaşadığını qeyd edən R.Sadıqov bölgənin Azərbaycan türklərinin tarixi torpaqları olduğunu vurğulayıb. Bununla belə, 1987-ci ilin sonlarına doğru ermənilərin bu bölgədə yaşayan Azərbaycan türklərinə qarşı zülm törətdiyini bildirən ekspert həmin kəndlərin ermənilər tərəfindən tutulduğunu, bu səbəbdən hazırda Zəngəzurda türk əhalinin olmadığını qeyd edib.
Zəngəzur məsələsinin İkinci Qarabağ Müharibəsindən sonra ən çox müzakirə edilən məsələlərdən olduğunu deyən Sadıqov məsələni belə izah verib: “2020-ci il noyabrın 10-da Rusiyanın vasitəçiliyi ilə imzalanan müqavilə mətninin sonunda belə bir müddəa var ki, Ermənistan Azərbaycanın qərb bölgələri arasında birbaşa əlaqəni təmin etməlidir. Birincisi, Ermənistan Azərbaycanın ifadə etdiyi "Dəhliz" sözü ilə razılaşmır. İkincisi, Ermənistan müqavilə mətninin artıq qüvvədə olmadığını iddia edir. Nəhayət, Ermənistan müqavilə mətnində qeyd olunduğu kimi qoşulma nöqtəsində Rusiya qüvvələrinin deyil, öz sərhəd rəsmilərinin olmasını tələb edir və əlaqə açılacağı təqdirdə keçəcək yük və nəqliyyat vasitələrinə nəzarət etmək istəyir".
Bakının Zəngəzur dəhlizinin açılmasında israrlı olduğunu vurğulayan Sadıqov Azərbaycanın Ermənistana imzalanmış müqaviləni xatırlatdığını, üzərinə götürdüyü öhdəliyi yerinə yetirməsi üçün ona təzyiq etdiyini bildirib. O, eyni zamanda Azərbaycanın Naxçıvanla quru əlaqəsi əldə etmək istədiyini bildirərək, muxtar respublikanın 30 ildir təcrid vəziyyətində qaldığını, regionun Azərbaycanın əsas ərazisi ilə birbaşa quru əlaqəsinin olmadığını, daşımaların İrandan keçdiyini qeyd edib.
Sadıqov Azərbaycanın açmağı planlaşdırdığı dəhlizlə bağlı belə deyb: “Zəngəzur dəhlizi Orta Dəhlizin kiçik bir hissəsidir, Azərbaycan onu tamamlamaq və Anadoludan Xəzər dənizinin o tayına birbaşa əlaqəni təmin etmək istəyir. Beləliklə, Azərbaycan zolaqlar üzrə yarışda ciddi pleymeyker olduğunu sübut etməyi qarşısına məqsəd qoyub”.
Bundan əlavə, tarixçi ekspert qeyd edib ki, bu dəhliz Türk Dövlətləri Təşkilatı (TDT) üçün böyük əhəmiyyət kəsb edir. O, “Zəngəzur dəhlizi TDT-nin Şərq üzvlərinin Qərbə inteqrasiyası üçün də vacibdir. Azərbaycan Anadolu ilə Xəzərin şərqindəki ölkələr arasında körpü rolunu oynayır və bu körpünün ona məxsus hissəsində bir parçanın əskik olduğunu gördüyü üçün onu bu dəhlizlə tamamlamağa çalışır”, deyib.
Zəngəzur dəhlizinin açılmasının əleyhinə olan ölkələrin də olduğunu vurğulayan Sadıqov İranın bu ölkələrin ön sıralarında olduğunu qeyd edib. O, İranın bu dəhlizin açılmasına qarşı olduğunu birbaşa və daim açıq şəkildə ifadə etdiyini xatırladıb. Bildirib ki, İranın mənfi münasibətinin səbəbi Azərbaycanla Türkiyə arasında quru əlaqəsinin yaradılmasını istəməməsidir. Fransanın Ermənistanın yanaşmasından və Türkiyənin Cənubi Qafqazdakı təsirindən narahat olduğu üçün bu dəhlizin əleyhinə çıxdığını deyən Sadıqov, bu ölkənin Rusiyanın bölgədəki təsirini xoş qarşılamadığını da əlavə edib.
Ekspert sonda dəhlizin əleyhinə olan digər ölkələri və onların səbəblərini açıqlayıb. O, “ABŞ tam olmasa da dəhlizin əleyhinədir. Onun müxalif olmasının birinci səbəbi rus qüvvələrinin dəhlizdə yerləşməsidir. İkinci səbəb Çinin ticarət yollarında problem yaratmaq istəməsidir. Amma ABŞ hesab edir ki, öz nəzarəti olsa, dəhlizi aça bilər. İsrail Türkiyənin Cənubi Qafqazdakı təsirini və Azərbaycanla əməkdaşlığını xoş qarşılamadığı üçün buna qarşıdır. Ona görə də türk cümhuriyyətlərini öz tərəfinə çəkməklə iki ölkənin güclənməsini istəmir. Digər tərəfdən, müəyyən mənada ABŞ-dakı erməni lobbisi ilə ortaq maraqları var, ona görə də onların qarşı çıxdıqlarına hörmətlə yanaşır. Misir buna qarşıdır, çünki Süveyş kanalından pul qazanır və Orta Dəhlizdən çoxlu yüklərin keçməsi ilə gəlirlərinin azalmasına dözə bilmir. Gürcüstan da bu dəhlizə qarşı çıxır. Çünki illərdir yüklər artıq Gürcüstandan keçir və ölkə bundan gəlir əldə edir. Zəngəzur dəhlizinin açılması ölkəni tranzit statusundan çıxara bilər. Ona görə də Gürcüstan bu dəhlizin açılmasını istəmir” deyib.
