Qarşıdan gələn 2024-cü il həm də dünyada rekord ölkələrdə baş tutacaq seçkilər ilidir. Beynəlxalq münasibətlərin tarixinin ən gərgin böhranlarından birini yaşadığı indiki məqamda bu proseslərə ciddi təsir edəcək seçkilərin nəticələri indidən böyük maraqla gözlənilir. Xüsusilə də ABŞ və Rusiyada planlaşdırılan prezident seçkilərinin nəticələrinin qarşıdakı illərdə beynəlxalq proseslərin hansı istiqamətdə inkişaf edəcəyini müəyyənləşdirəcək.
“Rus xalqının seçimi bəllidir”
Rusiyalı ekspertlər seçkilərdə indiki dövlət başçısı Vladimir Putinin yenidən növbəti dəfə – 7 il müddətinə pezident seçiləcəyini bildirirlər. Bu proqnozu onunla əsaslandırırlar ki, Rusiya cəmiyyətində müşahidə olunan birlik, Qərbin Rusiyanı zəiflətmək cəhdlərinin uğursuzluğu nəticələrə yön verəcək əsas amillərdir. Ümum-Rusiya İctimai Rəyin Öyrənilməsi Mərkəzinin (VTsIOM) strateji inkişaf direktoru Stepan Lvovun sözlərinə görə, bu konkret hadisələrin seçiminin doğruluğu sosioloji məlumatlar ilə təsdiqlənir. Ekspert qeyd edib ki, Rusiya cəmiyyətində bu gün nikbinlik və inam hiss olunur. O, bunun rasional proseslərin nəticəsi olduğunu vurğulayıb. “Cəmiyyətdə həyatımızı idarə edə biləcəyimizə inam var, özünü təmin etmək var, kursa dəstək var. 2022-ci ilin martından bu günə kimi biz prezidentin fəaliyyətinə sabit səviyyədə dəstək görürük – 76%”, – Stepan Lvov bildirib. O, həmçinin əlavə edib ki, bu il ruslar öz ölkələri ilə daha çox fəxr edirlər.
ANO Regional Problemlər İnstitutunun baş direktoru Natalya Lindiqrin bildirib ki, Rusiya sakinlərinin siyasi eksperimentlər tələbi yoxdur, onlar sabitlik və inkişaf istəyirlər: “Ruslar öz ölkələri ilə fəxr etmək və daha yaxşı gələcəyə ümid etmək istəyirlər. Son sosioloji araşdırmaların göstərdiyi kimi, insanlar sabitliyi Vladimir Putinlə əlaqələndirirlər. Bu, böyük əksəriyyətin etibar etdiyi ən etibarlı siyasətçidir. Seçki kampaniyasının təmizliyinə, şəffaflığına və legitimliyinə zərrə qədər də şübhə olmamalıdır. Prezident bunu çox gözəl anlayır, ona görə də prosesin bütün mərhələlərində şəxsən iştirak edir və ona əməl edir .
Tramp, yoxsa Bayden?!
ABŞ prezident seçkilərini çox maraqlı edən dünyadakı gərginliklə yanaşı, iki yaşlı rəqibin yenidən qarşı-qarşıya gəlmək ehtimalıdır. Əvvəlki seçkilərdə indiki dövlət başçısı Co Baydenə uduzan Donald Tramp yenidən Ağ evə rəhbərlik etmək istəyir. Son sorğular onun reytinqinin Baydendən daha çox olduğunu göstərir. İndiki administrasiyanı narahat edən əsas məqam da məhz budur. Ekspertlər bildirirlər ki, Donald Trampın Ağ evə qayıtması perspektivi 2024-cü ili dünya siyasətində partlayış ili edir. Bununla belə, respublikaçıların prezidentlik kampaniyası hələ başlamamış bitə bilər. Kolorado Ali Məhkəməsi Trampın 2021-ci ilin yanvarında Kapitoliya təpəsinə hücumdan əvvəl etdiyi hərəkətlərə görə ştatda namizəd ola bilməyəcəyinə qərar verib. Trampın rəqibləri üzərində üstünlüyü o deməkdir ki, o, Koloradoda seçilmədən hələ də qalib gələ bilər, lakin bu qərar onun digər ştatlarda namizədliyini irəli sürməsinə mane ola biləcək oxşar məhkəmələr üçün güclü presedent yaradır. Bu, həm də Amerika və Avropa arasında ticarət mübahisələrinə qayıdış demək ola bilər. Sonuncu respublikaçı administrasiya amerikalı istehsalçıları qorumaq üçün avropalı müttəfiqlərin mallarına böyük rüsumlar tətbiq edib. Tramp seçiləcəyi təqdirdə, bütün xarici idxal məhsullarına 10 faiz rüsum tətbiq edəcəyinə söz verib.
Təqaüddə olan general-leytenant və ABŞ Prezidentinin keçmiş müşaviri Cozef Keyt Kelloq Donald Trampın prezident seçkilərində qalib gələcəyi təqdirdə, ölkəni NATO-dan çıxaracağı ilə bağlı iddiaları rədd edib. Kelloq bildirib ki, Tramp alyansa işgüzar yanaşır.
“Donald Tramp qətiyyən təcridçi deyil, lakin o, iş adamıdır və hər şeyə bu gözlə baxır. Xarici işlərlə məşğul olanda onun diqqət yetirdiyi ilk məqam ticarət və maliyyə balansıdır. Bunun səbəbi iqtisadiyyatın hər şeyi idarə etdiyinə inandığına görədir”, – Kelloq bildirib.
O, həmçinin vurğulayıb ki, Tramp heç vaxt ABŞ-ı NATO-dan çıxarmaq niyyətində olmayıb, lakin müttəfiqlərin öz öhdəliklərini yerinə yetirməsini istəyir: “Düşünürəm, buna kommersiya müqaviləsi kimi yanaşır: bizim ittifaqımız var və hamımız razılaşdıq ki, müdafiəyə ÜDM-in 2%-ni xərcləmək tələbini yerinə yetirəcəyik. Kimsə müqavilənin üzərinə düşən hissəni yerinə yetirmirsə, bizim müqaviləmiz yoxdur. Bu, tamamilə başadüşüləndir”, – Kelloq bu qənaətdədir.
ABŞ 2024-cü ildə Amerikada keçiriləcək prezident seçkilərinin nəticəsindən asılı olmayaraq, Rusiya ilə barışmaq istəyəcək. Bu fikri isə fransalı jurnalist Le Figaro və geosiyasət üzrə mütəxəssis Renaud Girard Sud radiosunun efirində bildiriblər.
Onun fikrincə, ya Ukrayna böhranını 24 saat ərzində həll edəcəyini bəyan edən Donald Tramp ABŞ prezidenti olacaq, ya da ABŞ Prezidenti Co Bayden administrasiyası və demokratlar, ilk növbədə, Çinə diqqət yetirmək istədikləri üçün sülh istəyəcəklər.
Onun sözlərinə görə, ABŞ başa düşür ki, Moskvanı Pekinin qucağına atmaq onun strateji maraqlarına uyğun deyil. Buna görə də Ukraynadakı münaqişə ilə bağlı “Demək olar ki, hər şey aydındır”, – Girard deyir.
Avropa Parlamenti yenilənəcək
İyun ayında Aİ-nin 27 üzv dövlətinin vətəndaşları blokun demokratik yolla seçilmiş yeganə qurumu olan Avropa Parlamentində onların maraqlarını kimin təmsil edəcəyinə qərar verəcək. Nəhəng seçkilər zəif fəallıq və Aİ-nin gündəlik həyatlarından çox uzaq olduğunu düşünən seçicilərin laqeydliyi ilə üzləşib.
Avropa İttifaqının əsas ölkələrində iqtisadi yavaşlama, artan kənd narazılığı, iqlim dəyişikliyi və miqrasiya seçki kampaniyasında üstünlük təşkil edəcək. Seçki həm də növbəti Avropa Komissiyasına kimin rəhbərlik edəcəyini müəyyənləşdirəcək. Hazırkı prezident Ursula von der Leyenin yenidən ayağa qalxacağı və Aİ-nin yüksək vəzifələrində əsaslı dəyişiklik edəcəyi gözlənilir.
Moldova referenduma hazırlaşır
Moldova Prezidenti Maia Sandu 2024-cü ildə respublikanın Avropaya inteqrasiyası məsələsi üzrə ümumxalq referendumu keçirmək niyyətində olduğunu bəyan edib. O, bu barədə dövlət başçısı kimi fəaliyyətinin üçüncü ildönümü ilə bağlı videomüraciətində bildirib:
“Mandatın olduğu üç il ərzində biz evdə əmin-amanlığı qoruya bildik, ölkənin müstəqilliyini möhkəmləndirə bildik, xalqla birlikdə olan hökumətimiz var və Moldovanın Avropa İttifaqına daxil olması ilə bağlı danışıqlara başladıq. Bizim gələcəyimiz Avropa ailəsindədir və Moldova üçün hansı yolu seçdiyimizi bütün ölkəyə aydın şəkildə söyləmək lazımdır”, – Sandu bildirib. Bununla əlaqədar Moldova prezidenti parlamentə respublikanın Avropa İttifaqına daxil olması məsələsi üzrə referendumun təşkili üçün müraciət edib. O xatırladıb ki, prezidentlik müddətinin bir hissəsi kimi o, Aİ-yə daxil olmaq missiyasını yerinə yetirməyə söz verib.
Tayvan, Pakistan, Hindistan
Uzun illərdir ki, ABŞ və Çitn arasında “qara nöqtə” olan Tayvanda da gələn il siyasi həyat qaynayacaq. Belə ki, yanvara planlaşdırılan seçkilərdə Tayvanın prezidentliyi uğrunda üç keçmiş mer arasında mübarizənin böyük geosiyasi nəticələri ola bilər. Tayvan Prezidenti Tsay İnq-ven ikinci səlahiyyət müddətini başa vurur. Qanuna görə, o, yenidən namizəd ola bilməz. Sual olunur ki, onun varisi kim olacaq? Diqqətlər hazırkı vitse-prezident Lai Qingde üzərindədir. O, əvvəllər Tayvanın dördüncü ən böyük şəhəri olan Tainanın məşhur meri olub. Lainin əsas rəqibləri Kuomintang partiyasından Hou Yi və Tayvan Xalq Partiyasının (TPP) qurucusu Ko Venjedir.
İki ilə yaxındır ki, Pakistan da siyasi qeyri-sabitlik vəziyyətindədir. 2022-ci ilin aprelində ölkə parlamenti baş nazir İmran Xana etimadsızlıq səsverməsi qəbul edib. Xan istefa vermək əvəzinə, varisi Şərifi hakimiyyətdən getməyə məcbur etmək üçün etirazlara səbəb olub. Tezliklə Pakistan prokurorları onu rüşvət almaqda ittiham etdilər. Xan ittihamları rədd edib, lakin tez bir zamanda günahkar bilinib və üç il həbs cəzasına məhkum edilib. Daha sonra noyabrda o, dövlət sirrini yaymaqda ittiham olunub. Hökumət telekanallara Xanın göstərilməsinə qadağa qoyub. Kim Pakistanın növbəti baş naziri olsa, çətin sınaqlarla üzləşəcək. 230 milyonluq nüvə silahına malik ölkə bu ilin əvvəlində fəlakətli xarici borc defoltundan azacıq qaçıb, inflyasiya 30% səviyyəsindədir və elektrik enerjisinin kəsilməsi adi haldır.
Pakistanın rəqibi Hindistanda da milli seçkilər olacaq. 2024-cü ildə hindlilər onsəkkizinci milli parlament olan Lok Sabhanın üzvlərini seçəcəklər. Parlamentdə yerlərin əksəriyyətini qazanan partiya və ya koalisiya öz növbəsində baş naziri seçəcək. Narendra Modi və onun Bharatiya Janata Partiyasının (BJP) ölkəni idarə etmək üçün koalisiya yaratmadan ardıcıl üçüncü seçkilərində qalib gəlmək şansı yüksəkdir. Dekabrın əvvəlində BJP Hindistanın üç ştatında keçirilən seçkilərdə qalib gələrək partiyanın mesajının seçicilər arasında rezonans yaratmağa davam etdiyini nümayiş etdirib. Həqiqətən də sorğular göstərir ki, 10 hindistanlıdan, təxminən, 8-i Modinin iş performansını bəyənir. Modinin uğuru bir neçə amili əks etdirir. Müsbət tərəfi odur ki, Hindistan iqtisadiyyatı 7% böyüyür, ölkə daxilində gəlirləri artırır və sabahın bu gündən daha yaxşı olacağı hissini gücləndirir. Digər tərəfdən, Modi hökuməti siyasi müzakirələr üçün məkanı məhdudlaşdırmaqla yanaşı, rəqiblərini həbs edib və qorxudub.
50 ölkədə, təxminən, iki milyard insanın 2024-cü ildə seçkilərə gedəcəyi təxmin edilir ki, bu da tarixin hər hansı digər ilindən daha çoxdur.
Hökumətlərdə gözlənilən dəyişikliklər Qərbin Ukraynaya dəstəyinə, Yaxın Şərq münaqişəsinə, ticarət əlaqələrinə və qlobal iqtisadiyyata təsir edərək, geosiyasi tarazlığı kəskin şəkildə dəyişə bilər.
Ləman Əliyeva
