Quantanamo həbsxanasının bağlanması mümkündür?

09:29 29.02.2024 Müəllif:Vüsal Tağıbəyli
Yazını böyüt
Yazını kiçilt

Təxminən 22 il əvvəl ABŞ Kubanın Quantanamo həbsxanasında 2001-ci il 11 sentyabr hücumlarından sonra terrorçu hesab etdiyi şəxslərin saxlanması üçün hərbi həbsxana yaradıb. Quantanamodakı həbsxana və hərbi komissiyalar əvvəlcə terrorda şübhəli bilinən şəxslərin heç bir məhdudiyyət olmadan saxlanıla və sorğu-sual oluna biləcəyi “qanunsuz ada” kimi nəzərdə tutulmuşdu. Bu, həbsxananı ədalətsizliyin, sui-istifadənin və qanunun aliliyinə hörmətsizliyin simvolu kimi görən ABŞ daxilində və xaricində çoxlu tənqidlərə səbəb olub.

Hafta.az-ın yazdığına görə, Quantanamo 2002-ci ildə açılandan bu yana 800-ə yaxın məhbus kameralardan keçib. Bir çoxları işgəncələrə, eləcə də qanunsuz həbslərə məruz qalıblar. 2013-cü ilin dekabrına qədər bu rəqəm təxminən 160-a düşmüşdü. 2017-ci il yanvarın 17-də ABŞ hökuməti Quantanamoda hələ də 41 məhbusun olduğunu açıqlayıb. 2018-ci ilin mayında saxlanılan Həzza əl-Dərbi Səudiyyə Ərəbistanına ekstradisiya edilib. 2022-ci ilin martında Məhəmməd Mani əl-Qahtani Səudiyyə Ərəbistanına göndərilib, 2 aprel 2022-ci ildə isə ABŞ Süfyan Berhumini Əlcəzairə təhvil verib.

Saxlanılanların ən yaşlısı Seyfullah Baraşa 2022-ci il oktyabrın 29-da azadlığa buraxılıb və 20 ilə yaxın həbsdən sonra ölkəsi Pakistana göndərilib.

2023-cü ilin fevralında iki pakistanlı qardaş Əbdürrahim Rabbani və Məhəmməd Rəbbani azad edilib. 8 mart 2023-cü ildə ABŞ rəsmiləri səudiyyəli mühəndis Xassan əl-Şarbinin 21 il Quantanamoda qaldıqdan sonra Ər-Riyada deportasiya edildiyini açıqlayıb.

ABŞ rəsmiləri hazırda məhbus sayının 31 olduğunu, onlardan yalnız ikisinin mühakimə edildiyini açıqlayıb.

Rəsmi hökumət qeydlərinə görə, Quantanamodakı ümumi məhbusların 29 faizi əfqan, 19 faizi səudiyyəli, 15 faizi yəmənli, 9 faizi pakistanlı, 3 faizi Əlcəzairli, 50 nəfərin isə digər millətin nümayəndələri olduğu məlumdur.

ABŞ-ın heç bir prezidenti, administrasiyasının vədlərinə baxmayaraq, həbsxananı bağlamaq üçün addım atmayıb. Orada saxlanılan onlarla məhbus ABŞ hərbi və milli təhlükəsizlik orqanları tərəfindən sərbəst buraxılıb. ABŞ-ın keçmiş prezidenti Barak Obama bəzi şəxslərin bura köçürülməsi üçün səylərini artırsa da, qalanların məsələləri həll oluna bilməyib. Çünki hüquq pozuntularına son qoyacaq, təcridxananı bağlayacaq dövlət qurumu yoxdur.

Yanvar ayında 100-ə yaxın insan haqları təşkilatından ibarət qrup prezident Co Baydenə məktub göndərərək təcridxananı həmişəlik bağlamağa çağırıb. Təcridxananın bağlanmasının zəruriliyi ilə bağlı Demokratlar və Respublikaçılar arasında fikir ayrılığından bəhs edilib.

“Quantanamo”nun bağlanmasına qarşı müqavimətə ümumiyyətlə respublikaçılar rəhbərlik edirdi. Lakin 11 sentyabr dinləmələrinin təxirə salınması iki tərəfin fikir ayrılığını aradan qaldırsa da, Bayden administrasiyası bu işin bağlanmasına üstünlük vermədi.

Bəziləri deyir ki, bu, daha çox cəsarətsizlik, bütün idarələr arasında prioritetlərin olmaması ilə bağlıdır. Keçən il ABŞ hökumətinin təhlükəsizlik agentlikləri bu şəxslərin azadlığa buraxılması barədə yekdil qərar qəbul etdikdən sonra Bayden administrasiyası ümumilikdə 11 məhbusu ölkələrinə təhvil verdi və onların mühakiməsinə ehtiyac qalmadı. Onların əksəriyyəti üçün transfer qərarı illər əvvəl verilib, lakin proses dayandırılıb.

ABŞ hökuməti iddia edir ki, qalan məhbusların köçürülməsindəki gecikmələr azadlığa buraxılması təsdiqlənmiş bu şəxslərin bəzilərini qəbul etməyə hazır bir ölkənin tapılmaması ilə bağlıdır. Bu bəhanəni qeyri-adekvat kimi pisləyənlər yüksək vəzifəli məmurları bunu bilərəkdən etməkdə günahlandırırlar. Əslində Quantanamoda məhbusların hələ də əziyyət çəkdiyi görünür.

Birləşmiş Millətlər Təşkilatı müstəntiqlərinin məlumatına görə, məhbuslar qeyri-insani rəftarla üzləşməkdə davam edirlər. Çox vaxt bu məhbuslar “ömürlük məhbuslar”, yəni azadlığa buraxılmayana qədər qeyri-müəyyən müddətə saxlanılan şəxslər kimi təsvir edilir. Lakin administrasiya onların köçürüləcəyi ölkələri tapmaqda çətinlik çəkdiyi üçün onlar hələ də həbsdədirlər.

Bu məhbusların işlərinin bağlanması ilə nəticələnən 11 sentyabr işlərinin ləngiməsi fonunda müttəhimlərin ömürlük həbs cəzası müqabilində təqsirli olduqlarını boyunlarına almağa inandırmaq məqsədilə güzəşt əldə etmək üçün danışıqlar aparılıb. Bu, onların adi məhbuslara çevrilməsinə və Amerika qanunları ilə təmin olunan qanuni hüquqlarını almalarına yol aça bilər. Lakin Bayden administrasiyası keçən yay müqavilənin təklif olunan bəzi şərtlərini rədd edərək bu prosesi əngəllədi. Bu cinayət işi ABŞ tarixində ən mühüm sayılsa da, ölkə üçün mənfi təəssürat yaratmaqda davam edir. Bir-birinin ardınca üç prezidentin həbsxananı bağlamaq qərarına gəlmədiyini nəzərə alsaq, bu dinləmələrin keçirilmə şansı hələ də uzaq olaraq qalır.

Oxunma sayı 136