Rusiya ilə Ukrayna arasında başlayan müharibədə müasir texnologiyalar, peyk görüntüləri, sosial media paylaşımları və böyük texnologiya şirkətlərinin təqdim etdiyi xidmətlər böyük fərq yaratdı. Yəni bütün bu təfərrüatlar əslində müharibədə baş verənləri üzə çıxarmaq əvəzinə gizlədirmi? Texnologiya şirkətlərinin müharibə cinayətlərinin sübutlarını silə biləcəyi iddiası dünya mediasına bomba kimi düşdü.
Hafta.az bildirir ki, TikTok, qaydaları pozduğu üçün keçən ilin cəmi üç ayında platformasına yüklənmiş 80 milyon videonu silib. Bu videoların 94.2-nin süni intellekt tərəfindən silindiyi üçün hələ heç kim görməyib. “Zorakı məzmunu” təqib edən sistemlər onlardan 17 milyonunu avtomatik silib.
Digər sosial media şirkətlərinin də oxşar hekayəsi var. Hər gün minlərlə saatlıq məzmun postdan silinir.
Rusiya prezidenti Vladimir Putin Ukraynanı işğal etmək qərarına gəlməzdən əvvəl TikTok artıq çox populyar idi. Lakin müharibə platformanı daha da məşhurlaşdırdı. Ukrayna həştəqi ilə paylaşılan videolar milyardlarla dəfə izlənilib.
Lakin ukraynalıların regiondan yüklədikləri videolar sadəcə “like”dan daha çox şey deməkdir. Onlar bir gün müharibə cinayətlərini sübut etmək üçün sübutların bir hissəsi ola bilərlər.
Bununla belə, bu videolar TikTok və digər sosial media vasitələrinin zorakı məzmun qaydalarını da poza bilər.
TikTok qaydaları bildirir ki, platforma yaradıcılığı təşviq edir, lakin zorakı məzmunu qəbul etmir; senzurasız, sadist və ya ürpertici məzmuna icazə verilmədiyini bildirir.
Hamısı olmasa da, bəzi insan haqları pozuntularının təsvirləri də bu kateqoriyalara daxil edilməklə silinə bilər.
Tədqiqatçılar deyirlər ki, Ukrayna istehsalı olan videoların nə qədərini TikTok-dan və ya Meta, Twitter və YouTube kimi digər sosial media platformalarından sildikləri məlum deyil.
Witness proqramının direktoru Sem Qreqori deyir: "TikTok digər şirkətlər qədər şəffaf deyil və onların heç biri o qədər də şəffaf deyil".
Bu, sosial media platformalarının müharibə cinayətlərinə dair sübutlarla qarşılaşdığı ilk hal deyil. Oxşar problemlər Suriya müharibəsi zamanı da yaranıb.
İllərdir Human Rights Watch təşkilatı müharibə bölgələrindən yüklənmiş fotoşəkilləri toplamaq üçün bir sistem yaratmağa çağırır, lakin bu günə qədər uğur qazana bilmir.
Müharibə araşdırmaları üzrə ekspert Belkıs Uille “Hazırda belə bir şey yoxdur” deyir. O, silinən bu görüntülərə daxil olmaq qaydasını belə izah edir: "Səlahiyyətlilər sosial media şirkətlərinə yaza və ya məhkəmə qərarı üçün müraciət edə bilərlər. Lakin hazırda prosesdə bütün bu məzmunun harada olması barədə heç kimin dəqiq məlumatı yoxdur".
Bununla belə, bütün sosial media platformalarında eyni siyasət yoxdur. Telegram Ukraynadan paylaşılan videolarla bağlı son dərəcə əhəmiyyətli idi. Twitter və ya Facebook-dan silinən şəkillər Telegram-da qaldı.
“Biz bir təşkilat olaraq Telegram-dan ən qiymətli video və fotolardan bir neçəsini əldə etdik” deyir Wille.
Facebook və Twitter kimi sosial media şirkətləri şəkil və ya videonun metadatasını avtomatik olaraq silir - məzmunun harada və nə vaxt yaradıldığına dair rəqəmsal şəxsiyyət.
Wille Telegram-da bu metadatanın silinmədiyini bildirir.
İnsan hüquqlarının pozulması ilə bağlı məlumatların toplanmasını tədqiq edən “Eye Witness” layihəsinin direktoru Wendy Betts insanları potensial müharibə cinayətlərini proqramlarında qeyd etməyə çağırır. Beləliklə, məhkəmədə istifadə üçün burada məlumatlar toplana bilər.
Bəzi hallarda sosial media şirkətlərinin bu videoları saxlayıb saxlamaması və ya sənədləşdirməsi aydın deyil.
BBC News TikTok, Google, Meta və Twitter-dən bu sahədəki siyasətlərini soruşub.
TikTok, istifadəçilərinin qorunması ilə bağlı siyasətini rəhbər tutub, lakin suallara cavab vermədi. Nümayəndə "Bu məlumatdan başqa, hazırda paylaşacaq heç bir şeyimiz yoxdur" deyib.
Twitter və ya Google cavab verməyib. Yalnız Meta müəyyən dərəcədə sorğunu cavablandırıb.
"Biz yalnız qələbəni tərifləyən və ya başqalarının əzabını təbliğ edən və ya məzmun son dərəcə şiddətli olduqda bu tip məzmu silirik. Məsələn, parçalanmış bədən varsa. Xüsusilə bu, Ukraynadakı müharibə ilə əlaqədardırsa, bu tip məzmunu silsək belə, biz hələ də onu qoruyub saxlamağın yollarını axtarırıq”.
Bu dörd böyük texnologiya şirkətinin cavabları hekayəni izah etmək üçün kifayətdir. Onların hamısının ortaq olduğu sistem və ya siyasət yoxdur. Bu baş verənə qədər dəlillər itirilməyə və unudulmağa davam edəcək.
