Türkiyənin ev sahibliyi edəcəyi 2026-cı il NATO Ankara Zirvə Toplantısının yaxınlaşması ilə diplomatik dairələr və müttəfiq ölkələr diqqətlərini tədbirin uğur meyarlarına yönəldiblər.
Hafta.az yazır ki, keçən il Haaqada keçirilən və ABŞ Prezidenti Donald Trampın təzyiqi altında müttəfiqlərin müdafiə xərclərini 2030-cu ilə qədər ÜDM-nin 5 faizinə çatdırmağı öhdələrinə götürdüyü sammit əhəmiyyətli bir mərhələ hesab olunurdu. Lakin builki Ankara sammiti standartı daha da yüksəltmək üçün bir fürsət təqdim etsə də, transatlantik münasibətlərdə yeni gərginlik xətləri ortaya çıxır. Trampın son zamanlar Avropa müttəfiqlərini İranla bağlı hərbi tərəddüdlərinə görə tənqid etməsi və bəzi Avropa ölkələrinə qarşı mümkün sanksiyalar barədə şayiələr sammitdən əvvəl gərginlik yaradır.
Beynəlxalq beyin mərkəzi olan Atlantik Şurasının ekspertləri həm Ankara sammitini davamlı uğura çevirəcək, həm də Vaşinqtonun təcili narahatlıqlarını həll edəcək 5 strateji təklif irəli sürüblər:
1. Qrenlandiya və Hörmüz boğazında konstruktiv həllər
İttifaq daxilində birlik 2026-cı ildə iki böyük böhranla sınaqdan keçirildi: Trampın Danimarka ərazisi olan Qrenlandiyanı nəzarətə götürmək üçün qeyri-adi addımı və avropalıların ABŞ-İsrail hava hücumlarını dəstəkləməkdən çəkinməsi. Ekspertlər bildirirlər ki, Ankara bu gərginliyi azaltmaq üçün fürsət yaradır.
Arktika bölgəsindəki təhlükəsizlik boşluğunu doldurmaq üçün yanvarda başladılan "Arktika Keşikçisi" təşəbbüsü konkret hərbi yerləşdirmələr və investisiyalarla doldurula bilər. İkincisi, Böyük Britaniya və Fransa tərəfindən İranın Hörmüz boğazını blokadasına qarşı hazırlanmış dəniz təhlükəsizliyi planı uzunmüddətli NATO əməliyyatına çevrilə və Neapoldakı Birgə Qüvvələr Komandanlığına verilə bilər. Bu addımlar ABŞ-a Avropa qırmızı xətlərini keçmədən "yükün bölüşdürülməsi" istiqamətində güclü bir siqnal göndərəcək.
2. NATO keçid planlaşdırma qrupunun yaradılması
NATO-nun Baş katibi Mark Ruttenin müttəfiqləri "sağlam olmayan qarşılıqlı asılılıqdan sağlam tərəfdaşlığa" keçməyə çağıran vizyonuna uyğun olaraq, hərbi və sənaye koordinasiyasını təmin etmək üçün təcili olaraq "Keçid Planlaşdırma Qrupu"nun yaradılması təklif olunur.
Qeyd olunur ki, Avropada müdafiə büdcələri artsa da, strateji nəqliyyat, raketdən müdafiə və peyk texnologiyaları kimi sahələrdə ABŞ-dan tam asılılıq hələ də mövcuddur. ABŞ-ın Avropadan qoşunlarını çıxarmağı müzakirə etdiyi bir vaxtda, bu yeni qrupun müdafiə planlarının xaotik və koordinasiyasız irəliləməsinin qarşısını almaq üçün real keçid cədvəli müəyyən etməsi vacibdir.
3. Qərbi Avropa şərq cəbhəsində daha böyük məsuliyyəti öz üzərinə alacaq
Transatlantik yük bölgüsündə ən böyük disbalanslardan biri NATO-nun Mərkəzi və Şərqi Avropadakı Gücləndirilmiş İrəli Mövcudluq (EFP) batalyonlarında qoşunların paylanmasında müşahidə olunur. Bölgədəki səkkiz ölkəyə səpələnmiş 25 min NATO əsgərindən 15 mini yalnız amerikalıdır.
Mütəxəssislər, ABŞ-ın bu sərhədi Atlantik okeanının o tayından qoruduğu bir tənlikdə əsas Qərbi Avropa güclərinin geridə qalmasını tənqid edirlər. Müvəffəqiyyət üçün Almaniya, Fransa və Böyük Britaniya kimi Qərbi Avropa dövlətlərinin Şərq cinahındakı hərbi iştirakını ən azı tam əməliyyatlı döyüş briqadaları səviyyəsinə qədər artırmalı olduqları iddia edilir.
4. Ankarada hərbi paradla "5 faiz" öhdəliyini nümayiş etdirmək
Keçən il qəbul edilmiş tarixi 5 faizlik müdafiə büdcəsi öhdəliyini sadəcə cədvəllər və bülletenlərlə təqdim etmək əvəzinə, onun konkret nəticələrinin Ankarada hərbi paradla dünyaya elan edilməsi təklif olunur.
Avropanın ABŞ-dan bu yaxınlarda əldə etdiyi Polşanın Apache helikopterləri, Rumıniyanın F-35 təyyarələri və Almaniyanın raket alışları kimi nəhəng hərbi texnikanın nümayişi həm Rusiyaya qarşı güclü bir çəkindirici mesaj göndərəcək, həm də bu cür möhtəşəm hərbi tədbirlərdən zövq alan Trampa onun "yük bölüşdürmə" siyasətinin bəhrələrini birbaşa görmək şansı verəcək.
5. NATO-nun yüksək səviyyəli zirvə görüşlərinin tezliyinin azaldılması
Soyuq müharibə dövründə cəmi 8 dəfə görüşən NATO liderlərinin indi hər il görüşməsi və daxili siyasətdə şou materialı kimi istifadə ediləcək süni "uğur hekayələri" axtarması tənqid olunur. Bu vəziyyət Alyansın Brüsseldəki bürokratik işini iflic edir. Rusiyaya qarşı yeni və aydın strategiya hazırlamaq kimi çətin məsələlər liderlər səviyyəsində dayansa da, regional hərbi planların yenilənməsi və şərq cinahında batalyonların gücləndirilməsi kimi əməliyyat tapşırıqlarının liderlər səviyyəsindən aşağı texniki heyət tərəfindən daha sakit şəkildə həll edilməli olduğu bildirilir. Ankara sammitindən sonra bu yüksək səviyyəli görüşlərin tezliyini azaltmaq Alyans daxilində daxili siyasi dramları azaltmağın ən ağıllı yolu kimi görünür.
