Azərbaycanda köhnə nəqliyyat vasitələrinin utilizasiyası son illərdə təkcə texniki və inzibati tədbir kimi deyil, həm də ətraf mühitin qorunmasına yönəlmiş mühüm ekoloji siyasət aləti kimi formalaşır. Baş Dövlət Yol Polisi İdarəsinin Avtotexniki Müfəttişlik şöbəsinin nümayəndəsi Aslan Hacıyevin açıqladığı son rəqəmlər bu prosesin miqyasını və dinamikasını aydın şəkildə göstərir. Rəsmi məlumata görə, indiyədək təxminən 30 minə yaxın nəqliyyat vasitəsi utilizasiyaya təhvil verilərək dövriyyədən çıxarılıb.
Statistika son illərdə prosesin xeyli sürətləndiyini göstərir. Belə ki, 2024-cü ildə 1 966 avtomobil utilizasiya edilmişdisə, 2025-ci ildə bu rəqəm kəskin artaraq 19840-a yüksəlib. 2026-cı ilin hazırkı dövrünə qədər isə artıq 13 330 nəqliyyat vasitəsi dövriyyədən çıxarılıb. Bu dinamika həm inzibati nəzarətin güclənməsini, həm də köhnə avtomobil parkının mərhələli şəkildə yenilənməsini nümayiş etdirir.
Ekoloji baxımdan bu prosesin əsas mahiyyəti köhnə, texniki baxımdan köhnəlmiş və emissiya standartlarına cavab verməyən nəqliyyat vasitələrinin şəhər mühitindən çıxarılmasıdır. Uzun illər istismar edilən avtomobillər adətən yanmanı tam effektiv həyata keçirə bilmir və nəticədə atmosferə daha çox zərərli qazlar buraxır. Bu qazlar sırasında karbon monoksid (CO), azot oksidləri , uçucu üzvi birləşmələr və bərk hissəciklər xüsusi yer tutur. Bu maddələr şəhər mühitində toplanaraq hava keyfiyyətinin pisləşməsinə, smoq qatının yaranmasına və insanların sağlamlığına birbaşa təsir edən problemlərə səbəb olur. Xüsusilə iri şəhərlərdə, nəqliyyat sıxlığının yüksək olduğu ərazilərdə köhnə avtomobillərin payı artdıqca tənəffüs yolları xəstəlikləri, allergik reaksiyalar və ürək-damar problemləri kimi risklər də yüksəlir.
Utilizasiya proqramı məhz bu nöqtədə ekoloji balansın bərpasına xidmət edən mexanizm kimi çıxış edir. Köhnə avtomobillərin dövriyyədən çıxarılması ilə birlikdə şəhər havasına düşən ümumi emissiya yükü azalır, nəqliyyat sektorunun karbon izi tədricən aşağı düşür və şəhər ekosistemində daha sabit bir tarazlıq yaranır.
Eyni zamanda, bu proses avtomobil parkının yenilənməsinə də təkan verir. Yeni istehsal olunan nəqliyyat vasitələri beynəlxalq emissiya standartlarına, xüsusilə Avro-5 və Avro-6 normalarına daha uyğun olur. Bu isə o deməkdir ki, hər yeni avtomobil orta hesabla daha az yanacaq sərf edir və daha az zərərli qaz emissiyası yaradır. Nəticədə həm iqtisadi, həm də ekoloji səmərəlilik artır.
Ekoloqların ümumi yanaşmasına görə, utilizasiya yalnız köhnə avtomobillərin sıradan çıxarılması deyil, eyni zamanda şəhər nəqliyyat sisteminin “yaşıllaşdırılması” prosesinin başlanğıc mərhələsidir. Bu mərhələnin davamı olaraq ictimai nəqliyyatın genişləndirilməsi, elektrik və hibrid avtomobillərin stimullaşdırılması, eləcə də yanacaq keyfiyyətinin yüksəldilməsi kimi tədbirlər paralel şəkildə həyata keçirilməlidir.
Azərbaycanda da bu istiqamətdə atılan addımlar tədricən daha kompleks xarakter almaqdadır. Utilizasiya proqramı təkbaşına deyil, ümumi ekoloji strategiyanın bir hissəsi kimi formalaşdıqca, nəticələr daha görünən və dayanıqlı olur. Bu, həm şəhər ekosisteminin sağlamlaşdırılması, həm də gələcək nəsillər üçün daha təmiz urban mühitin yaradılması baxımından strateji əhəmiyyət daşıyır.
Nəticə etibarilə, 30 minə yaxın avtomobilin dövriyyədən çıxarılması sadəcə statistik göstərici deyil. Bu rəqəm şəhər havasının keyfiyyətinə, insanların sağlamlığına və ümumilikdə ekoloji tarazlığa yönəlmiş sistemli bir dəyişimin göstəricisidir. Proses davam etdikcə, onun təsiri daha geniş miqyasda hiss olunacaq və avtomobil sektorunda “yaşıl transformasiya”nın əsas sütunlarından birinə çevriləcək.
Məsələ ilə bağlı ekoloq Iradə Həsənova da Azərbaycanda həyata keçirilən nəqliyyat vasitələrinin utilizasiya proqramını ölkənin ekoloji siyasətində sistemli transformasiya mərhələsi kimi dəyərləndirir və bildirir ki, bu yanaşma təkcə köhnə avtomobillərin dövriyyədən çıxarılması ilə məhdudlaşmır, eyni zamanda şəhər mühitinin struktur ekoloji balansının yenidən qurulmasına xidmət edir.
Onun sözlərinə görə, müasir urban mühitlərdə havanın çirklənməsi problemi çoxfaktorlu xarakter daşıyır, lakin nəqliyyat sektoru bu amillər arasında ən yüksək paya malik olanlardan biridir. Xüsusilə uzun illər istismar edilmiş avtomobillər emissiya baxımından daha kritik rol oynayır. “Köhnə nəqliyyat vasitələrində mühərrik aşınması, yanacaq sisteminin qeyri-effektivliyi və texniki nasazlıqlar nəticəsində yanma prosesi tam baş vermir. Bu isə karbon monoksid , azot oksidləri, uçucu üzvi birləşmələr və bərk hissəciklərin normadan artıq miqdarda atmosferə buraxılmasına səbəb olur,” – deyə ekoloq qeyd edir.
İ.Həsənova vurğulayır ki, bu çirkləndiricilər təkcə hava keyfiyyətini aşağı salmır, həm də insan sağlamlığına uzunmüddətli təsir göstərən risk faktorlarıdır. Onun fikrincə, Bakı kimi yüksək sıxlıqlı şəhərlərdə nəqliyyat emissiyalarının təsiri daha qabarıq şəkildə hiss olunur və bu, şəhər ekosistemində “xroniki çirklənmə yükü” yaradır.
Ekoloq əlavə edir ki, utilizasiya proqramı bu problemin yumşaldılması üçün mühüm alət kimi çıxış edir. Köhnə və yüksək emissiyalı avtomobillərin mərhələli şəkildə dövriyyədən çıxarılması nəticəsində şəhər nəqliyyatının orta emissiya profili dəyişir. Bu dəyişiklik tədricən olsa da, ümumi atmosfer yükünün azalmasına səbəb olur. “Burada əsas məqam ondan ibarətdir ki, biz yalnız avtomobillərin sayını azaltmırıq, həm də nəqliyyat sektorunun struktur keyfiyyətini dəyişirik,” – deyə o bildirir.
Onun sözlərinə görə, bu prosesin ekoloji effektivliyi avtomobil parkının yenilənmə sürətindən və paralel həyata keçirilən siyasətlərdən asılıdır. Əgər utilizasiya proqramı yeni, daha az emissiyalı nəqliyyat vasitələrinin bazara daxil olması ilə müşayiət olunursa, o zaman nəticə daha dayanıqlı olur. Əks halda, sadəcə say dəyişimi ekoloji baxımdan istənilən effekti verməyə bilər.
İ.Həsənova hesab edir ki, utilizasiya siyasətinin mühüm tərəflərindən biri də enerji səmərəliliyinin artırılmasıdır. Yeni nəsil avtomobillər, xüsusilə Avro-5 və Avro-6 standartlarına uyğun modellər həm yanacaq sərfiyyatını azaldır, həm də eyni məsafə üçün daha az karbon emissiyası yaradır. Bu isə ümumi karbon izinin azalmasına və iqlim dəyişmələri ilə mübarizəyə töhfə verir.
Ekoloq qeyd edir ki, bu proqramın təsiri yalnız hava keyfiyyəti ilə məhdudlaşmır. Köhnə avtomobillərin azaldılması şəhər mühitində səs-küy çirklənməsinin də azalmasına səbəb olur. Aşınmış mühərriklər və texniki nasazlıqlar adətən daha yüksək səs səviyyəsi yaradır və bu da urban ekosistemdə əlavə stress faktoru kimi çıxış edir.
O həmçinin bildirir ki, utilizasiya prosesinin ətraf mühit üçün tam faydalı olması üçün ikinci mühüm mərhələ tullantıların düzgün idarə olunmasıdır. “Köhnə avtomobillər sadəcə metal yığını deyil, onların tərkibində yağlar, akkumulyator turşuları, plastik və rezin komponentlər kimi ekoloji baxımdan təhlükəli materiallar mövcuddur. Bu materialların düzgün emal olunmaması yeni çirklənmə mənbəyi yarada bilər,” – deyə ekoloq qeyd edir.
Onun fikrincə, müasir utilizasiya sistemləri “dairəvi iqtisadiyyat” prinsiplərinə əsaslanmalıdır. Yəni avtomobilin hər bir komponenti ya təkrar emala, ya da təhlükəsiz utilizasiyaya yönləndirilməlidir. Bu yanaşma həm resursların qənaətinə, həm də ekoloji yükün azaldılmasına xidmət edir.
İ.Həsənova beynəlxalq təcrübəyə də toxunaraq qeyd edir ki, inkişaf etmiş ölkələrdə utilizasiya proqramları iqlim siyasətinin ayrılmaz hissəsi kimi tətbiq olunur. Avropa İttifaqı ölkələrində köhnə avtomobillərin çıxarılması karbon emissiyalarının azaldılması üzrə milli hədəflərin birbaşa tərkib hissəsidir və ciddi normativ mexanizmlərlə tənzimlənir. Bu ölkələrdə eyni zamanda elektrik nəqliyyatına keçid də paralel şəkildə stimullaşdırılır.
Ekoloq hesab edir ki, Azərbaycanda da bu istiqamətdə atılan addımlar perspektiv baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Xüsusilə avtomobil parkının yenilənməsi ilə yanaşı, ictimai nəqliyyatın optimallaşdırılması, metro və elektrik avtobus şəbəkələrinin genişləndirilməsi, həmçinin velosiped infrastrukturunun inkişafı ekoloji təsiri daha da gücləndirə bilər.
Onun sözlərinə görə, hazırda təxminən 30 minə yaxın avtomobilin dövriyyədən çıxarılması sadəcə başlanğıc mərhələsidir və bu rəqəm zamanla daha da artacaq. “Əgər bu proses davamlı və sistemli şəkildə aparılarsa, biz şəhər mühitində hiss olunan real dəyişikliklərə, daha təmiz hava, daha az emissiya və daha dayanıqlı ekosistemə şahid ola bilərik”, – deyə ekoloq vurğulayır.
