Azərbaycanda son beş ildə 14–29 yaşlı gənclərin ümumi sayı cəmi 16 min nəfərdən bir qədər çox artsa da, regionlar üzrə mənzərə tamamilə fərqlidir. Dövlət Statistika Komitəsinin 2022–2026-cı illəri əhatə edən məlumatları göstərir ki, gənclər getdikcə daha çox Bakıətrafı ərazilərdə və iri şəhərlərdə cəmləşir, ölkənin bir sıra rayonlarında isə onların sayı sürətlə azalır. Ən böyük artım Abşeron rayonunda qeydə alınıb. Beş il ərzində burada 14–29 yaşlı əhalinin sayı təxminən 14 min nəfər artıb. Sumqayıt şəhəri və Bakının Xəzər rayonu da ən yüksək artım müşahidə olunan ərazilər sırasındadır. Mütəxəssislər bunu paytaxtətrafı yaşayış massivlərinin genişlənməsi, yeni mənzil layihələri, iş imkanlarının artması və nəqliyyat infrastrukturunun yaxşılaşması ilə əlaqələndirirlər. Əksinə, Bakının mərkəzi rayonları – Nəsimi, Yasamal və Nərimanov gənclərin sayının ən çox azaldığı ərazilər olub. Bunun əsas səbəblərindən biri gənc ailələrin daha münasib qiymətə mənzil əldə etmək üçün Abşeron və Sumqayıta köçməsidir. Mərkəzi rayonlarda mənzil qiymətlərinin yüksək olması bu prosesi daha da sürətləndirir. Diqqət çəkən digər məqam isə bir sıra regionlarda gənclərin sayının azalmaqda davam etməsidir. Zaqatala, Balakən, Tovuz, Qax, Gədəbəy və digər rayonlarda qeydə alınan azalma daxili miqrasiyanın davam etdiyini göstərir. Ekspertlər hesab edirlər ki, bu tendensiyanın əsas səbəbləri bölgələrdə məşğulluq imkanlarının məhdudluğu, ali təhsil müəssisələrinin əsasən böyük şəhərlərdə yerləşməsi və gənclərin daha yüksək gəlir perspektivi axtarmasıdır. Xaricə təhsil və iş məqsədilə miqrasiya da bu prosesə müəyyən təsir göstərir.
Demoqrafik amillər də mənzərəyə təsirsiz ötüşmür. Son illərdə doğum səviyyəsinin azalması bəzi rayonlarda gənc əhalinin sayının artım tempini zəiflədib. Bu isə gələcəkdə əmək bazarı və regionların sosial-iqtisadi inkişafı baxımından yeni çağırışlar yarada bilər.
Mütəxəssislərin fikrincə, bölgələrdə yeni iş yerlərinin yaradılması, universitet və peşə təhsili imkanlarının genişləndirilməsi, həmçinin yaşayış və sosial infrastrukturun inkişafı gənclərin regionlarda qalmasını stimullaşdıra bilər. Əks halda, gənclərin iri şəhərlərə axını davam edəcək və regionlar arasında demoqrafik balansın pozulması daha da dərinləşəcək.
Statistika bir daha göstərir ki, məsələ təkcə gənclərin sayının artıb-azalması deyil. Əsas məsələ onların ölkə daxilində necə və harada cəmləşməsidir. Son beş ilin rəqəmləri Azərbaycanda urbanizasiya prosesinin sürətləndiyini və gənclərin iqtisadi imkanların daha çox olduğu ərazilərə üstünlük verdiyini aydın şəkildə ortaya qoyur.
Mövzu ilə bağlı iqtisadçı-ekspert Əli Əlirzayev də bildirib ki, son beş ilin statistikası Azərbaycanda gənclərin məskunlaşma xəritəsinin dəyişdiyini və daxili miqrasiya prosesinin daha da sürətləndiyini göstərir. Onun sözlərinə görə, gənclərin əsasən Bakı, Abşeron və Sumqayıt istiqamətində cəmləşməsi təsadüfi deyil və bu, iqtisadi imkanların həmin ərazilərdə daha çox toplanmasının nəticəsidir.
Ekspert qeyd edib ki, gənclər ilk növbədə sabit gəlir, karyera perspektivi, keyfiyyətli təhsil və müasir həyat şəraiti olan yerləri seçirlər. Bu səbəbdən də paytaxtətrafı ərazilərdə gənc əhalinin artması müşahidə olunur. Əksinə, bölgələrdə yüksək maaşlı iş yerlərinin azlığı, peşəkar inkişaf imkanlarının məhdudluğu və ali təhsil müəssisələrinin əsasən böyük şəhərlərdə cəmləşməsi rayonlardan miqrasiyanı sürətləndirən əsas amillərdir.
Ə.Əlirzayevin fikrincə, bu proses təkcə demoqrafik deyil, həm də iqtisadi xarakter daşıyır. O bildirir ki, əmək qabiliyyətli və savadlı gənclərin bölgələri tərk etməsi yerli iqtisadi fəallığın zəifləməsinə, sahibkarlığın inkişaf tempinin aşağı düşməsinə və investisiya cəlbediciliyinin azalmasına səbəb ola bilər. Nəticədə regionlar arasında sosial-iqtisadi inkişaf fərqi daha da dərinləşə bilər.
İqtisadçı vurğulayıb ki, statistika doğum səviyyəsinin azalması fonunda qiymətləndirildikdə vəziyyət daha ciddi görünür. Onun sözlərinə görə, əgər bir tərəfdən gənclər rayonlardan köçür, digər tərəfdən isə yeni doğulanların sayı azalırsa, yaxın illərdə bəzi bölgələrdə əmək bazarı və sosial infrastruktur üçün əlavə problemlər yarana bilər.
Ə.Əlirzayev hesab edir ki, bu tendensiyanın qarşısını almaq üçün regionlarda yalnız yeni iş yerləri yaratmaq kifayət deyil. Onun fikrincə, yüksək əməkhaqqı təklif edən istehsal və xidmət sahələrinin inkişafı, kiçik və orta sahibkarlığın dəstəklənməsi, universitet və peşə təhsili müəssisələrinin imkanlarının genişləndirilməsi, eləcə də rəqəmsal və nəqliyyat infrastrukturunun gücləndirilməsi vacibdir. Ekspert bildirib ki, gənc yaşadığı rayonda həm təhsil ala, həm işləyə, həm də layiqli gəlir əldə edə biləcəyi perspektivi görərsə, daxili miqrasiya da əhəmiyyətli dərəcədə azalacaq.
Onun sözlərinə görə, urbanizasiya istənilən ölkədə təbii prosesdir. Lakin bu proses regionların inkişafı hesabına baş verərsə, uzunmüddətli perspektivdə həm iqtisadi, həm də demoqrafik baxımdan ciddi problemlər yarada bilər. Buna görə də ölkənin regional inkişaf siyasətində əsas məqsəd iqtisadi imkanların daha balanslı şəkildə bölüşdürülməsi olmalıdır.
