Mediada tez-tez “süni günəş” adlandırılan Çinin nüvə sintezi təcrübəsinin yeni rekorda imza atdığı açıqlanıb.
Hafta.az-ın “South China Morning Post”a istinadən yazdığına görə, Günəşdən daha isti olduğu üçün belə təsvir edilən EAST və ya HL-2M Tokamak da adlandırılan reaktorun super isti plazma istehsal etdiyi və onu 403 saniyə sabit vəziyyətdə saxladığı bildirilir. Bu isə o deməkdir ki, plazma təxminən 7 dəqiqə saxlanıla bilər. Sözügedən vaxt EAST-ın əvvəlki rekordundan 4 dəfə çoxdur.
Tokamak təcrübələrinin son məqsədi Günəşdəki nüvə birləşmə prosesini təqlid edərək sabit və təmiz enerji istehsal etməkdir. Nüvə sintezi, nüvə reaksiyaları nəticəsində iki yüngül elementin birləşərək daha ağır elementi əmələ gətirməsidir.
Artıq tükənməkdə olan və ətraf mühitə təhlükə yaradan kömür, neft və təbii qaz kimi qalıq yanacaqlardan fərqli olaraq, bu reaktorun emal edə biləcəyi xammal qeyri-məhduddur. Çünki bu reaktorlar dənizlərdə bol olan ağır hidrogen kimi tanınan deyteriumdan istifadə edirlər. Təxminlərə görə, bir litr dəniz suyunda deyterium ərimə yolu ilə 300 litr benzin ekvivalenti istehsal edə bilər. Bu məqsədə uyğun olaraq reaktor artıq temperaturu 15 milyon dərəcə olan Günəşi ötüb. Amma 4,6 milyard il istilik və nüvə birləşmə prosesini saxlayan Günəşlə müqayisədə bu reaksiya cəmi saniyələr çəkir.
Reaktorun 2021-ci ilin mayında qırdığı əvvəlki rekordda plazmanın temperaturu 120 milyon dərəcə Selsiyə çatıb və temperatur 101 saniyə saxlanılıb.
Çin Elmlər Akademiyasının Plazma Fizikası İnstitutunun direktoru Sonq Yuntao bəyanatla çıxış edərək, "Bu sıçrayışın əsas əhəmiyyəti plazmanın temperaturu və sıxlığının əhəmiyyətli dərəcədə artdığı "yüksək həbs rejimi"ndədir" deyib.
Reaktorda həddindən artıq isti plazmanı tutmaq üçün güclü maqnit sahələrindən istifadə edilir. Bu maqnit sahələri hidrogeni daha ağır atomlarla birləşməyə məcbur edir və bu prosesdə enerji buraxır.
İsti plazmanı daha uzun müddət saxlaya bilən başqa tokamak reaktorları da var. Lakin tədqiqatçıların fikrincə, EAST ilə fərq plazmanın son dərəcə yaxşı qapalı olmasıdır.
Yuntao mövzu ilə bağlı bu ifadələri işlədib: “Bu record, əsas fizika tədqiqatları, sintez mühəndisliyi, layihənin istismarı və texniki xidməti baxımından komandamız üçün irəliyə doğru böyük bir addımdır”.
Nüvə sintezi təcrübələri enerji istehsalının bu formasını həyata keçirməkdən hələ də uzaqdır. Bununla belə, son illər bu sahədə mühüm irəliləyişlər olub. Məsələn, 13 dekabr 2022-ci ildə ABŞ-dakı Lawrence Livermore Milli Laboratoriyasında aparılan təcrübələrdə ilk dəfə qaynama alovlanmasına nail olunduğu açıqlanıb. Bu, nüvə sintezi ilə ilk dəfə xalis enerji qazancının əldə edildiyini göstərir.
