İqtisadi inkişaf və urbanizasiya sürətləndikcə şəhərlərdə tullantıların səmərəli idarə olunması daha da aktuallaşır. Vaxtilə yalnız kommunal xidmət kimi qəbul edilən bu sahə bu gün artıq ekoloji təhlükəsizlik, resurs səmərəliliyi və şəhər iqtisadiyyatının ayrılmaz tərkib hissəsi hesab olunur. Müasir yanaşmaya görə, tullantılar istifadəsini başa vurmuş material deyil, yenidən dəyər yarada bilən iqtisadi resursdur. Dünyanın bir sıra inkişaf etmiş ölkələri bu prinsipi uğurla tətbiq edir. Yaponiya həmin təcrübənin ən uğurlu nümunələrindən biri kimi diqqət çəkir.
Azərbaycan da son illərdə ətraf mühitin mühafizəsi, yaşıl inkişaf və dayanıqlı iqtisadiyyat istiqamətində mühüm addımlar atır. Məişət tullantılarının idarə olunması sisteminin təkmilləşdirilməsi, çeşidləmə imkanlarının genişləndirilməsi, təkrar emal sənayesinin inkişafı və ekoloji təşəbbüslərin təşviqi bu istiqamətdə aparılan siyasətin əsas elementlərindəndir. Əldə olunan nəticələr göstərir ki, ölkədə bu sahədə müsbət dinamika formalaşıb. Bununla belə, tullantıların iqtisadi dövriyyəyə daha geniş şəkildə cəlb edilməsi və şəhər idarəçiliyinin ayrılmaz hissəsinə çevrilməsi üçün hələ görüləsi işlər var.
Müasir şəhərsalma artıq yalnız yolların, yaşayış binalarının və sosial infrastrukturun layihələndirilməsi ilə məhdudlaşmır. Şəhərin necə istehlak etdiyi qədər, istehlakdan sonra yaranan resursları necə idarə etdiyi də əsas göstəricilərdəndir. Buna görə də dünyanın aparıcı şəhərlərində tullantıların çeşidlənməsi, toplanması, logistikası və təkrar emalı şəhər planlaşdırmasının ayrılmaz komponentinə çevrilib. Başqa sözlə, şəhər nə qədər çox resursu yenidən iqtisadi dövriyyəyə qaytara bilirsə, bir o qədər dayanıqlı inkişaf modelinə malik olur.
Yaponiyanın uğurunun sirri yalnız qabaqcıl texnologiyalarla izah edilmir. Əsas fərq sistemli idarəetmə modelindədir. Burada dövlət qurumları, bələdiyyələr, özəl sektor, təhsil müəssisələri və vətəndaşlar eyni məqsədə xidmət edən vahid mexanizmin iştirakçılarıdır. Yaponiyada tullantıların idarə olunması iqtisadi inkişaf strategiyasının tərkib hissəsi kimi qəbul edilir. Məhz bu yanaşma ölkəyə həm təbii resurslardan daha səmərəli istifadə etməyə, həm də ətraf mühitə düşən yükü azaltmağa imkan verir.
Bu modelin əsas dayaqlarından biri mənbədə çeşidləmə sistemidir. Yaponiyada tullantılar ev təsərrüfatlarından başlayaraq müxtəlif kateqoriyalar üzrə ayrılır. Bunun nəticəsində təkrar emal prosesində əlavə çeşidləməyə ehtiyac azalır, emal müəssisələrinin məhsuldarlığı artır və ikinci xammalın keyfiyyəti yüksəlir. Maraqlıdır ki, bu sistem daha çox inzibati nəzarətə deyil, cəmiyyətdə formalaşmış məsuliyyət mədəniyyətinə söykənir. İnsanlar tullantıları düzgün ayırmağı ekoloji təşəbbüs deyil, gündəlik həyatın adi qaydası kimi qəbul edirlər.
Digər mühüm xüsusiyyət istehsalçıların məsuliyyət mexanizmidir. Məhsulun bazara çıxarılması ilə onun həyat dövrü başa çatmış hesab edilmir. İstehsalçılar istifadə müddəti bitmiş məhsulların və qablaşdırma materiallarının sonrakı taleyinə görə də müəyyən öhdəlik daşıyırlar. Bu yanaşma şirkətləri daha uzunömürlü, az tullantı yaradan və təkrar emalı asan məhsullar hazırlamağa həvəsləndirir. Beləliklə, ekoloji məsuliyyət dövlətlə yanaşı, biznes mühitinin də fəaliyyət prinsipinə çevrilir.
Azərbaycan üçün Yaponiya təcrübəsinin ən dəyərli tərəfi onun milli inkişaf prioritetlərinə uyğunlaşdırılmasındadır. Məsələn, yeni salınan yaşayış məhəllələrində hələ layihələndirmə mərhələsində tullantıların çeşidlənməsi üçün xüsusi infrastrukturun nəzərdə tutulması gələcəkdə daha səmərəli idarəetmə modelinin formalaşmasına xidmət edə bilər. Eyni zamanda, sənaye parklarında və istehsal zonalarında təkrar emala əsaslanan istehsal zəncirlərinin genişləndirilməsi həm ekoloji, həm də iqtisadi baxımdan əlavə üstünlüklər yarada bilər.
Şəhərsalma siyasətində dairəvi iqtisadiyyat prinsiplərinin daha geniş tətbiqi də aktual istiqamətlərdəndir. Tikinti tullantılarının yenidən istifadəsi, qablaşdırma materiallarının iqtisadi dövriyyəyə qaytarılması, üzvi tullantılardan alternativ məhsulların əldə olunması və rəqəmsal monitorinq sistemlərinin tətbiqi şəhər idarəçiliyində yeni keyfiyyət mərhələsinin formalaşmasına kömək edə bilər. Belə yanaşma həm resurslardan istifadənin səmərəliliyini artırar, həm də ətraf mühitə təsiri minimuma endirər.
Bu prosesdə ictimai iştirak xüsusi əhəmiyyət daşıyır. İnfrastrukturun müasirləşdirilməsi vacib olsa da, insanların gündəlik davranışı dəyişmədikcə gözlənilən nəticəni əldə etmək çətin olur. Buna görə məktəblərdə ekoloji təhsilin gücləndirilməsi, yerli icmaların maarifləndirilməsi və sahibkarların yaşıl təşəbbüslərə daha fəal cəlb edilməsi uzunmüddətli perspektivdə daha davamlı nəticələr verə bilər. Yaponiya təcrübəsi də məhz bunu göstərir: uğurun əsasında texnologiyadan əvvəl düşüncə tərzi dayanır.
Eyni zamanda, təkrar emal sahəsinin iqtisadi potensialı da diqqətdən kənarda qalmamalıdır. Bu istiqamətdə yeni investisiyaların təşviqi, innovativ emal texnologiyalarının tətbiqi və yaşıl sahibkarlığın dəstəklənməsi yeni biznes imkanları yarada, məşğulluğun artmasına və qeyri-neft iqtisadiyyatının şaxələndirilməsinə töhfə verə bilər. Beləliklə, tullantılar yalnız ekoloji məsələ deyil, həm də iqtisadi dəyər yaradan strateji resursa çevrilə bilər.
Azərbaycan yaşıl inkişaf strategiyasını ardıcıl şəkildə həyata keçirdiyi bir dövrdə təkrar tullantıların idarə olunması sahəsində beynəlxalq uğurlu təcrübələrin öyrənilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Yaponiya göstərir ki, səmərəli nəticə yalnız müasir texnologiyalar hesabına deyil, dövlət siyasətinin ardıcıllığı, düzgün şəhərsalma, məsuliyyətli biznes mühiti və yüksək ekoloji şüurun vəhdəti nəticəsində əldə olunur.
Təkrar tullantılar gələcəyin iqtisadiyyatında artıq aradan qaldırılması vacib problem deyil, düzgün idarə olunduqda yeni dəyər yaradan resursdur. Azərbaycanın bu istiqamətdə həyata keçirdiyi siyasət həmin yanaşmanın formalaşması üçün əlverişli zəmin yaradır. Yaponiya təcrübəsindən yaradıcı şəkildə faydalanmaq isə ölkəmizdə daha təmiz şəhərlərin qurulmasına, resurslardan daha səmərəli istifadəyə və dayanıqlı inkişaf məqsədlərinə nail olunmasına mühüm töhfə verə bilər.
Fuad Hüseynzadə
Bu yazı Qloballaşan Dünyaya İnteqrasiya İctimai Birliyinin Azərbaycan Respublikasının Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin maliyyə yardımı ilə həyata keçirdiyi “Tullantıların idarə edilməsində Yaponiya təcrübəsinin təşviqi” layihəsi çərçivəsində hazırlanıb. Yazıda qeyd olunan fikirlər müəllifə aiddir və Azərbaycan Respublikasının Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin rəsmi mövqeyini əks etdirməyə bilər.
