Yaşlı insanların əvvəlkindən daha az yatdıqlarının şahidi oluruq. Yaşlandıqca yuxuya ehtiyacın azaldığını bilsək də, mütəxəssislər vəziyyətin o qədər də sadə olmadığını düşünürlər. Bəs qocaldıqca yuxusuzluq probleminin arxasında nə dayanır?
Yaşlı insanların yuxu problemi səhiyyə işçiləri tərəfindən “normal” görünür. İngiltərədə bir araşdırmada yaşlı insanların 100/69-nun yuxu problemlərindən bəhs etdiyi, lakin onların 100/81-inin xəstə qeydlərinə belə girmədiyi ortaya çıxıb. Mütəxəssislər xüsusilə yaşlı insanlarda yuxu problemlərinin immunitet sistemi və ümumi sağlamlığa təsir etdiyini, bu səbəbdən problemin ciddi şəkildə həll edilməsi lazım olduğunu bildirirlər.
ABŞ-ın İndiana ştatındakı Marian Universitetinin Osteopatik Tibb Kollecinin professoru Abhinav Singh qocalıqdakı yuxu problemini belə izah edir: “Yatmaq qabiliyyətinizi avtomobil kimi düşünün. Avtomobiliniz köhnəldikcə və ya yürüşü artdıqca, tez-tez sıradan çıxmağa başlayır, daha çox təmirə ehtiyacı var. İdarəetmə də əvvəlkindən daha problemli olur. Yuxu sağlamlığı da belədir”, – deyə o bildirib.
Dərin və canlandırıcı yuxunun sümük və əzələ quruluşunu bərpa etdiyinə, immunitet sistemini gücləndirdiyinə və beynin fəaliyyətini tənzimlədiyinə diqqət çəkən Dr. Singh yaşlandıqca yuxu dövrlərində əhəmiyyətli rol oynayan melatonin səviyyələrinin də azaldığını ifadə edib.
1995-ci ildə 65 və daha yuxarı yaşda olan 9 000 insan arasında aparılan sorğuda respondentlərin 57 faizi yuxu şikayətləri qarşısında məəttəl qalıb. 2014-cü ildə nəşr olunan başqa bir araşdırma, 6500 yaşlı yetkinin yarısından bir qədər çoxunun bir-iki ay ərzində şiddətli yuxusuzluq əlamətləri göstərdiyini üzə çıxarıb.
Araşdırmalarda ortaya çıxan digər təəccüblü detal isə qadınların yuxusuzluğa kişilərdən daha sıx yaşamasıdır.
ABŞ Milli Qocalma İnstitutunun (NIA) apardığı araşdırmalarda bu problemin adətən 45-55 yaşları arasında başlayan menopoz dövrü səbəbiylə qadınlarda daha erkən meydana gəldiyi anlaşılıb.
Nevrologiya Mütəxəssisi Prof. Dr. Dilek Necioğlu Örken, yuxu pozğunluğunun menopoz zamanı bir çox qadının tez-tez rastlaşdığı və əhəmiyyətli bir şikayət olduğunu, hormon səviyyələrində dəyişiklik, əhval pozğunluqları olan tibbi şərtlərin olduğunu ifadə edir. O, problemdə rol oynaya biləcək bir çox amillərin olduğunu bildirib.
ABŞ-dakı Johns Hopkins Universiteti Bloomberg İctimai Sağlamlıq Məktəbinin (BSPH) professoru və yuxu tədqiqatçısı Adam Spira həyat tərzi dəyişikliklərinin yuxu sağlamlığına birbaşa təsir etdiyini söyləyib.
Spiraya görə, ən vacib məsələlərdən biri vahid həyat dövrüdür. İş o yerə çatıb ki, planlaşdırılmamış həyatın gətirdiyi meyllərdən biri olan günorta yuxuları gecələr yuxuya getməyi çətinləşdirərək, pis bir dövrə yarada bilər.
Bundan əlavə, tədqiqatçılar depressiya, tənhalıq və həyat yoldaşlarının itkisi nəticəsində yaranan sıx kədərin yaşlı insanlarda yuxu sağlamlığına mənfi təsir göstərdiyini aşkar ediblər.
Dr. Sinq, yaşlı insanların fizioloji problemlərinin yuxu sağlamlığına da birbaşa təsir etdiyini söyləyir. Məsələn, artıq çəki, yuxu apnesi və nəfəs darlığı kimi problemlər yaşlı insanlarda daha böyük problemə çevrilir.
Nevrologiya mütəxəssisi prof. Dr. Dilek Necioğlu Örken bildirir ki, beynin hipotalamus adlanan hissəsində yerləşən daxili saat supraxiazmatik nüvəni təşkil edən təxminən 20.000 hüceyrədən ibarətdir. Bu nüvə xarici zaman işarələri ilə, xüsusən də işıq/qaranlıq dövrü ilə sinxronlaşdırılsa da, bu saatın işləməsinə kömək edən bir çox orqanlarımızda molekulyar “dişliləri” istiqamətləndirərək sirkadiyalı ritmi müəyyən edir. Bu sirkadiyalı ritmlər insanlar ac olanda, orqanizm müəyyən hormonlar ifraz etdikdə və insan yuxulu və ya oyanıq hiss etdikdə təsir edir.
Bədəndə istehsal olunan melatonin endogen melatonin kimi tanınır. Ekzogen melatonin adətən sintetik olaraq hazırlanır və ticarətdə pəhriz əlavəsi kimi mövcuddur.
Yaşlı insanların yuxu keyfiyyətində və müddətində dəyişikliklərin adi hal olduğunu ifadə edən prof. dr. Necioğlu bunun ən əhəmiyyətli səbəbinin bədənin daxili saatındakı dəyişikliklər olduğunu bildirib. Həmçinin, melatonin və kortizol kimi hormonların istehsalındakı dəyişikliklər yaşlı insanlarda yuxu pozğunluğunda rol oynaya bilər. Psixi və fiziki sağlamlıq şərtləri də yuxuya mane ola bilər.
Necioğlu yuxunun sağlamlıq üçün son dərəcə əhəmiyyətli olduğunu deyib. Yuxu prosesində insan orqanizminin hormonların salınması, enerji mübadiləsi, qlükoza və ürək-damar tənzimləməsi, özünü tənzimləmə və fizioloji funksiyaların bərpası kimi bir sıra bioloji və fizioloji fəaliyyətlər həyata keçirdiyini bildirib.
“Yaşlıların gənc insanlara nisbətən daha az yuxuya ehtiyacı olması ümumi yanlış fikirdir. Bir çox yaşlı insanlar ehtiyac duyduqları yuxunu ala bilmirlər. Lakin bu, onların daha az yuxuya ehtiyacı olduğu demək deyil. Ümumiyyətlə, böyüklər hər gecə ən azı yeddi saat yatmağı hədəfləməlidirlər”.
Tədqiqatçılar hesab edirlər ki, yaşlı insanların 50 faizi xroniki yuxu problemi yaşayır və halların yarısına qədəri diaqnoz qoyulmur.
Yaşlanma ilə birlikdə melatonin istehsalında dəyişikliklər ola biləcəyini ifadə edən Prof. Dr. Necioğlu, melatoninin yuxuya getmə müddətini azaltdığını, ümumi yuxu müddətini və yuxu keyfiyyətini artıra biləcəyini və endogen melatonin səviyyələri aşağı olduqda bu təsirlərin daha çox ola biləcəyini ifadə edib.
Beləliklə, yaşlı insanlarda yuxu problemlərini həll etməyin bir yolu varmı? Dr. Spira, kofein istehlakından qaçınma, sağlam qidalanma və müntəzəm məşq etmənin yaşlı yetkinlərdə yuxu sağlamlığını yaxşılaşdıracağını söyləyir.
Keçən il aparılan bir araşdırma, həftədə dörd gün 40 dəqiqəlik aerobik və ya müqavimət məşqlərinin yaşlı insanların daha tez yuxuya getməsinə və daha uzun müddət yatmasına kömək etdiyini göstərib.
Müşfiq
