ABŞ prezidenti Donald Tramp 7 iyulda NATO Zirvə Görüşü zamanı Ankarada prezident Rəcəb Tayyib Ərdoğanla görüşdü. Tramp ikitərəfli münasibətlərin gələcəyi ilə bağlı mühüm açıqlamalar verdi və konkret mesajlar verdi.
Hafta.az yazır ki, Trampın ən güclü mesajı 2020-ci ildən bəri Türkiyəyə qarşı tətbiq edilən sanksiyaların Sanksiyalar Vasitəsilə Amerikanın Düşmənlərinə Qarşı Mübarizə Qanunu (CAATSA) çərçivəsində qaldırılması ilə bağlı idi.
F-35 qırıcı təyyarələrinin satışı ilə bağlı Tramp "Hələ son qərar verməmişəm" desə də, müsbət münasibət bildirib.
Ərdoğan-Tramp görüşündən bir gün sonra xarici işlər naziri Hakan Fidan və ABŞ dövlət katibi Marko Rubio da ayrıca ikitərəfli görüş keçirdilər. Görüşdən sonra heç bir açıqlama verilmədi. Lakin iki nazirin Tramp və Ərdoğanın müzakirə etdiyi məsələlərin necə davam etdiriləcəyini danışdığı güman olunur.
Bu prosesdə həm ABŞ-da, həm də Türkiyədə atılmalı olan addımlar var. Tramp administrasiyası ABŞ Konqresi ilə səylərini gücləndirərkən, Türkiyənin Rusiyadan aldığı, lakin hələ aktivləşdirmədiyi S-400 raketdən müdafiə sistemi ilə bağlı hansı qərarın veriləcəyi səbirsizliklə gözlənilir.
Prezident Tramp ilk prezidentlik müddətinin son aylarında (2017-2021) Türkiyəyə qarşı CAATSA tətbiq etmək qərarına gəldi və qanunda göstərilən 12 sanksiyadan beşini tətbiq etdi.
Bu sanksiyaların NATO üzvünə qarşı tətbiq edilməsinin səbəbi Türkiyənin 2019-cu ildə S-400-ləri alması və yerləşdirməsi idi.
Altı ildən sonra Tramp "ABŞ dostlarına qarşı sanksiyalar tətbiq etmək istəmir" dedi və Vaşinqtonda CAATSA sanksiyalarının ləğvi üçün işlərin davam etdiyini bildirdi.
Mətbuat konfransında Tramp bu işin Dövlət katibi Marko Rubio və Maliyyə naziri Skott Bessent tərəfindən izlənildiyini vurğuladı.
Lakin sanksiyaların ləğvi asan deyil.
CAATSA ABŞ Konqresi tərəfindən 2017-ci ildə qəbul edilmiş federal qanun olduğundan, Türkiyəyə qarşı sanksiyaların birdəfəlik qaldırılması üçün hüquqi düzəlişə ehtiyac var.
2022-ci ildə Konqres Rusiyadan S-400 alan Hindistanı sanksiyalardan azad etmək üçün qanun qəbul etdi və beləliklə, Asiya-Sakit Okean bölgəsindəki ən vacib müttəfiqinin CAATSA-dan təsirlənməməsini təmin etdi.
Tramp administrasiyası Türkiyə üçün də daimi həll yolu tapmaq məqsədilə hüquqi düzəliş etməlidir.
Lakin qanunda Türkiyənin S-400 müdafiə sisteminə sahib olmağa davam etdiyi müddətcə sanksiyaların qüvvədə qalacağını açıq şəkildə bildirməsi Tramp administrasiyasının manevr imkanlarını məhdudlaşdırır.
Məlumdur ki, dövlət katibi Mark Rubio türk diplomatlarla təmaslarında bunu qeyd edərək, qanunda istifadə olunan dilin və şərtlərin sərtliyi səbəbindən həll yolu tapmağın çətin olduğunu bildirib.
CAATSA həmçinin ABŞ prezidentinə sanksiyaların tətbiqini müvəqqəti olaraq dayandırmaq üçün güzəştlərdən istifadə etmək səlahiyyəti verir. Amma Trampın Türkiyə ilə bağlı bu səlahiyyəti həyata keçirməsi üçün Konqresə konkret məlumatlara və inkişaflara əsaslanan əhatəli hesabat təqdim etməsi lazımdır.
Bu brifinqdə Türkiyənin S-400-lərdən istifadə etməyəcəyinə və gələcəkdə Rusiya ilə oxşar müqavilələr bağlamayacağına dair zəmanətin daxil edilməsi gözlənilir.
Tramp bu addımı atsa belə, Ankaranın istisnanın müvəqqəti olduğu üçün buna üstünlük vermədiyi qeyd olunur.
ABŞ-ın mövqeyini yüngülləşdirəcək bir inkişaf, Türkiyənin həm ABŞ, həm də Rusiya tərəfindən təsdiqlənəcək S-400-lərlə bağlı bir formul tapması olardı.
Türkiyə 2019-cu ildə öz ərazisində yerləşdirdiyi S-400 müdafiə sistemlərindən heç vaxt istifadə etməyib, yalnız bir sınaq atəşi istisna olmaqla.
S-400-lər Ankara yaxınlığındakı bir bazada saxlanılır. Lakin bu "istifadə edilməməsi" ABŞ qanunvericiliyindəki şərtlərə cavab vermir. Buna görə də, son zamanlar tez-tez xatırlanan, lakin tətbiq olunması ehtimalı az olan formul S-400-lərin üçüncü ölkəyə verilməsidir.
Türkiyə ilə Rusiya arasındakı müqavilədə "son istifadəçi" bəndi olduğu üçün Ankaranın bu addımı atması üçün Moskvanın təsdiqinə ehtiyacı var.
CAATSA sanksiyalarının ləğvinin ən əhəmiyyətli təsiri Türkiyə ilə ABŞ arasında müdafiə sənayesi əməkdaşlığına maneələrin aradan qaldırılması və yeni impulsun başlaması kimi qiymətləndirilir.
Xarici işlər naziri Hakan Fidan bu vəziyyəti qiymətləndirərkən, Türkiyə ilə ABŞ arasında F-35 qırıcı təyyarəsi məsələsinin CAATSA-nın ləğvindən sonra həll oluna biləcəyi ehtimalını da dilə gətirib. Bu prosesdə diqqətlə nəzərdən keçirilməli olan inkişaflar, Tramp administrasiyasının Konqresdə Türkiyənin xeyrinə bu addımı atmaq üçün səy göstərib-göstərməyəcəyidir.
Hazırkı yer bölgüsünə görə, ABŞ Konqresində həm Nümayəndələr Palatasında, həm də Senatda respublikaçılar çoxluğa malikdir. Lakin, 3 noyabrda keçiriləcək ara seçkilər nəticəsində bu vəziyyətin dəyişməsi ehtimalı yüksək hesab olunur. Bu, Tramp administrasiyasının Konqresə yönəlmiş həll yolları tapmaq üçün dörd aydan az vaxtının olduğunu göstərir.
F-35 qırıcı təyyarə proqramına qayıtmaq və ya bu təyyarələrin satışı məsələsi də Tramp-Ərdoğan görüşü zamanı müzakirə olunub. Tramp vurğulayıb ki, bu təyyarələrin satışı məsələsi qiymətləndirilir.
Türkiyə 2019-cu ildə, S-400 sistemlərini yerləşdirdikdən dərhal sonra F-35 qırıcı təyyarə proqramından çıxarıldı. Bundan əlavə, 2020-ci ildə ABŞ Konqresi Milli Müdafiə Səlahiyyət Qanununa edilən düzəlişlə S-400 sistemlərinə sahib olduğu üçün Türkiyəyə F-35 qırıcı təyyarələrinin satışını qadağan etdi.
Prezident Ərdoğan qeyd etdi ki, Trampla görüşündə Türkiyənin artıq pulunu ödədiyi beş təyyarə də daxil olmaqla F-35-lərin satışını vəd edib.
Tramp administrasiyasının CAATSA-nın ləğvində olduğu kimi, Türkiyənin F-35 proqramına qayıtmasını və ya bu təyyarələrin satışına kömək etmək üçün Konqreslə sıx əməkdaşlıq etməsi gözlənilir.
Trampın iki günlük səfəri zamanı Ankarada ABŞ Konqresindən bir nümayəndə heyətinin olması və onların Türkiyə rəsmiləri ilə görüşləri diqqətəlayiq bir hadisə idi.
Senatın NATO Müşahidəçi Qrupunun həmsədri və Xarici Əlaqələr Komitəsinin baş üzvü Jann Şahin, senatorlar Mayk Raunds, Dik Durbin, Kris Kuns və Mayk Turner, eləcə də NATO Parlament Assambleyasındakı ABŞ Nümayəndə Heyətinin rəhbəri Mayk Turnerlə birlikdə NATO zirvəsi çərçivəsində Ankarada görüşlər keçiriblər.
Nümayəndə heyətinin əsas missiyası müttəfiqlərlə Ukraynaya yardımın gələcəkdə necə idarə olunacağını müzakirə etmək idi.
Jann Şahin-in rəhbərlik etdiyi nümayəndə heyəti xarici işlər naziri Fidan ilə də görüşüb. 8 iyulda nümayəndə heyəti onlayn mətbuat konfransı keçirərək, xüsusilə Trampın Türkiyə ilə bağlı açıqlamalarına toxunub.
Suala cavab olaraq, Şahin jurnalistlərə Türkiyənin S-400 hava hücumundan müdafiə sistemini aldığı üçün F-35 proqramından çıxarıldığını xatırladıb. O bildirib ki, Vaşinqtonun narahatlıqlarını aradan qaldırmaq üçün bir həll yolu tapılarsa, Ankaranın F-35 proqramına qayıtması həm Türkiyə, həm də ABŞ üçün müsbət bir inkişaf olardı.
Amerikalı senator, proses haqqında kifayət qədər məlumata malik olmadıqlarını qeyd edərək, Konqresin Türkiyə ilə münasibətlərə, xüsusən də NATO-dakı roluna müsbət baxdığını da bildirdi.
Şahin və digər senatorlar Türkiyə ilə müdafiə sənayesi əməkdaşlığı ilə bağlı əvvəlkindən daha yumşaq dildən istifadə etsələr də, Yunanıstan və İsrail lobbilərinə yaxın olan Konqres üzvləri tez-tez Ankaraya silah satışına qarşı olduqlarını bildirirlər.
NATO Zirvəsi üçün Ankarada olan Yunanıstanın Baş naziri Kiriakos Mitsotakis jurnalistlərə F-35 satışı ilə bağlı şərh verməyəcəyini, lakin müttəfiqlərin silah satışı ilə bağlı bir-birinin həssaslığına hörmət etməli olduqlarını söylədi.
Mitsotakis əvvəllər ABŞ-ın Türkiyəyə F-16 qırıcı təyyarələrinin satışını əngəlləməyə çalışmışdı və ABŞ Konqresindəki çıxışı Ankaranın sərt reaksiyasına səbəb olmuşdu.
Türkiyənin F-35 qırıcı təyyarələri almasına açıq şəkildə qarşı çıxan digər ölkə İsraildir. Tramp-Ərdoğan görüşündən sonra İsrailin Baş naziri Benyamin Netanyahu ABŞ mətbuatına verdiyi açıqlamada Türkiyəyə F-35 satmağın Yaxın Şərqdəki güc balansını pozacağını söylədi və ABŞ administrasiyasından bu addımı atmamağı xahiş etdi.
Yunanıstan və İsrailin gələcəkdə bu silahların Türkiyəyə satışının qarşısını almaq üçün səylərini davam etdirəcəyi şübhəsizdir.
