Azərbaycan müstəqillik əldə etdikdən sonra Türkiyə ilə Azərbaycan arasında imzalanan müqavilələrdə iki ölkə arasında münasibətlərin hansı səviyyədə olduğunu göstərə bilən “strateji tərəfdaşlıq” ifadəsindən istifadə olunub. Əslində bu bəyanat beynəlxalq münasibətlərdəki vəziyyəti ümumiləşdirir ki, “dövlətlər arasında qardaşlıq yoxdur, maraqlar var”.
Bu fikirləri hafta.az-a Türkiyənin Qafqaz Strateji Araşdırmalar Mərkəzinin (QAFSAM) rəhbəri Hasan Oktay deyib:
“2020-ci il sentyabrın 27-də başlayan və 2020-ci il noyabrın 10-da Azərbaycanın qələbəsi ilə başa çatan İkinci Qarabağ müharibəsindən sonra imzalanan Moskva müqaviləsi Azərbaycanın maraqlarına o qədər də xidmət etmədi. Türkiyə -Azərbaycan “Müttəfiqlik münasibətləri” 2021-ci il iyunun 15-də Türkiyə Respublikası və Azərbaycan Respublikası” arasında imzalanmış sənədlə möhürləndi, “Şuşa Bəyannaməsi” adı ilə müqavilə imzalandı.
“Şuşa Bəyannaməsi göstərdi ki, bu iki ölkə arasındakı münasibətlər “strateji tərəfdaşlıq” çərçivəsindən kənardadır. Yəni bu Bəyannamə ilə iki ölkə arasında münasibətlər indi müttəfiqlik səviyyəsinə qaldırılıb. Bundan əlavə, bu Bəyannamə ilə beynəlxalq hüquqda gücdən istifadəyə icazə verən özünümüdafiə hüququ hərtərəfli tənzimlənir. Moskva müqaviləsindəki çatışmazlıqları tamamlamaq və Azərbaycanın təhlükəsizliyini təmin etmək məqsədilə bağlanmış Şuşa müqaviləsinə görə, tərəflərdən hər hansı birinə qarşı hücum olarsa, qarşı tərəf bu hücumu dəf etməyə kömək edəcək. Şuşa Bəyannaməsinin iki ölkə arasındakı münasibətləri “müttəfiqlik” səviyyəsinə yüksəltməsi tarixi əhəmiyyət kəsb edir. Bu, iki ölkə arasında münasibətlərdə yeni vəziyyətdir. Beynəlxalq müqavilənin imzalanması tərəflərin müqaviləyə uyğun hərəkət etmək öhdəliyini önə çıxarır. Bu öhdəliyin pozulması dövlətin məsuliyyətinə səbəb olur. Bu baxımdan gələcəkdə Türkiyədə və ya Azərbaycanda hakimiyyət dəyişikliyi olsa belə, Şuşa Bəyannaməsi ilə verilən “müttəfiqlik” statusu davam edəcək. Əks halda dövlətlər buna görə məsuliyyət daşıyır. Ona görə də Şuşa Bəyannaməsi həm də iki qabaqcıl ölkə arasında yaxşı münasibətlərin qorunub saxlanmasında “dəstəkləyici güc” xarakteri daşıyır.
Beynəlxalq hüquq baxımından beynəlxalq müqavilənin imzalanması onun məcburi qüvvəyə malik olması demək deyil.
Bu kontekstdə beynəlxalq müqavilənin məcburi olması üçün daxili və beynəlxalq hüquq baxımından bəzi addımlar atılmalıdır. Daxili qanunvericilik baxımından dövlətlərin bu prosedurları istədikləri kimi seçmək azadlığı var. Beynəlxalq müqavilənin Azərbaycan və Türkiyənin daxili qanunvericiliyində məcburi qüvvəyə malik olması üçün o, onların parlamentləri tərəfindən ratifikasiya edilməlidir. Onların qüvvəyə minməsi üçün prezident tərəfindən imzalanmalıdır. Bu kontekstdə Şuşa Bəyannaməsi hər iki ölkənin parlamentləri tərəfindən təsdiq edilib və hər iki ölkənin prezidentləri tərəfindən imzalanıb və qüvvəyə minib. Ona görə də Şuşa Bəyannaməsi beynəlxalq hüququn tələb etdiyi bütün şərtləri yerinə yetirən və hər iki dövlət üçün məcburi qüvvəyə malik olan qüvvəyə minmiş müqavilədir.
Buna görə də, bu Müqavilənin imzalanması ilə iştirakçı dövlətlər müqavilə öhdəliklərini yerinə yetirmək kontekstində öhdəlik götürdülər.
Şuşa Bəyannaməsinin Türkiyə üçün ən mühüm xüsusiyyəti Türkiyənin Cənubi Qafqazdakı rolunun ilk dəfə beynəlxalq müqavilə ilə daha qabarıq şəkildə ortaya çıxmasıdır. Xüsusilə Şuşa Bəyannaməsində özünümüdafiə hüququ və təhlükəsizliklə bağlı digər müddəalar Türkiyəni Cənubi Qafqazın təhlükəsizliyi üçün mühüm ölkəyə çevirmişdir. Ona görə də Türkiyə Şuşa Bəyannaməsi ilə Cənubi Qafqazın təhlükəsizliyinin, bir növ, qarantı oldu”.
